Konut sektörü de çöktü...

NECDET BULUZ Yaşanan ekonomideki sıkıntılar konut sektörünü de vurdu. Kredili satışların durduğu sektörde çalışan kesimin de işsizler ordusuna katılması ile iş konusunda da beklenmedik sıkıntıların yaşanmaya başladığı ifade ediliyor.Konut yapımı ve sıkıntıları şu gerçeği ortaya koyuyor:Betona gömülen paralar ekonomik değil, tam tersi ekonomiye zarar verir nitelikler kazanmış durumda. Hiç kuşkusuz konuta da ihtiyacımız var ama bundan daha önemli atılması gereken adımlar olduğunu unutmayalım. Konut yatırımları her zaman “ölü yatırım” olarak değerlendirilir.Üretime yönelik yatırımlar ve atılan adımlar çok daha verimli olacaktır. Üretim olan yerde istihdam, istihdam olan yerde iş sahaları olacaktır. Bunun ekonomimize getirisini de vardır.Biz genellikle ekonomide, işsizlikte yaşanan olumsuzlukları resmi rakamları göz önünde bulundurarak değerlendiriyoruz. Bu nedenle konut sektöründeki sıkıntıları da yine resmi rakamlara bakarak sizlerle paylaşmak istedik.Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, yapılan onca kampanyaya rağmen Türkiye genelinde Ocak ayında 72 bin 937 konut satışı gerçekleştirildi. Ocakta satılan konut sayısı Aralık 2018'e göre yüzde 46.7, Ocak 2018'e göre ise yüzde 24.8 geriledi.Konut satışlarında İstanbul 13 bin 455 konutla ilk sırada (yüzde 18.4) yer aldı. İstanbul'u 6 bin 785 konut satışıyla (yüzde 9.3) Ankara, 3 bin 795 konut satışıyla (yüzde 5.2) İzmir izledi. En az satış olan iller 7 konutla Ardahan, 9 konutla Hakkari ve 17 konutla Bayburt olarak kayıtlara geçti.Bu dönemde ipotekli (banka kredili) konut satışları, fahiş faiz oranları nedeniyle geçen yılın aynı ayına göre yüzde 77.2 azalarak 6 bin 537'ye geriledi. Toplam konut satışları içinde ipotekli satışların payı yüzde 9 olarak belirlendi.İpotekli satışlarda İstanbul bin 215 konut ve yüzde 18.6 payla ilk sırada yer aldı. Toplam konut satışları içinde ipotekli satış payının en yüksek gerçekleştiği il yüzde 42.9 ile Ardahan oldu.İlk defa satılan konut sayısı Ocak ayında, geçen yılın aynı ayına göre yüzde 30 azalarak 31 bin 48'e geriledi. Toplam konut satışları içinde ilk satışın payı yüzde 42.6 oldu. İlk satışlarda İstanbul 6 bin 19 konutla en yüksek payı (yüzde 19.4) aldı.İstanbul'u 2 bin 604 konut satışıyla Ankara, bin 589 konut satışıyla İzmir takip etti. İkinci el konut satışları ocakta geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 20.4 azalış göstererek 41 bin 889 olarak gerçekleşti.Yabancılara yapılan konut satışları, geçen ay Ocak 2018'e göre yüzde 81.9 artarak 3 bin 168 oldu. Bu alanda ilk sırada bin 361 konut satışıyla İstanbul bulunurken, bu ili 601 satışla Antalya, 182 satışla Ankara, 177 satışla Bursa ve 162 satışla Yalova izledi.Ocak ayında Irak vatandaşları Türkiye'den 605, İran vatandaşları 305, Rusya vatandaşları 195, Afganistan vatandaşları 191, Ürdün vatandaşları 151 konut edindi.Sonuç olarak şunları söyleyebiliriz:Konut sektörü büyük sıkıntı yaşıyor. Sektörde yapılan evler elde kalmış durumda. Genellikle yabancı alıcılar konutlarla ilgileniyor.Banka kredilerindeki artışlar, kredili satışların önünde büyük engel olarak görülüyor. Bankalar ne kadar kredilerde yumuşama sağlasalar da yine de alıcı bulunamıyor.Bunun nedeni, kredilerin yüksek miktarda oluşudur.Kredilerde indirime gidilmesi şu an düşünülmüyor. Merkez Bankası daha önce bunu açıkladı. Kredilerde indirime gidilmesi halinde Dolar’daki yükselişin önüne geçilemiyor. Konut alanındaki sıkıntının otomobil dahil bir çok konuda da kendisini gösterdiğini söyleyebiliriz. Ancak, alınan tüm önlemlere rağmen durumda bir değişiklik olmuyor.Bunun sonucu olarak, ekonomide alınan önlemlerin yetersiz olduğunu söyleyebiliriz. Demek ki bir yerlerde yanlışlıklar var. Bunların masaya yatırılıp, ne yapılması gerektiği ortaya çıkarılmalı ve gereken önlemler de ne pahasına olursa olsun derhal alınmalıdır.necdetbuluz@gmail.comwww.facebookcom/necdet.buluz   

Mal sahibi!

Rum lider Nikos Anastasiadis, KKTC Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı’nın geçtiğimiz gün Politis Gzetesi’nde yayınlanan röportajıyla ilgili olarak kendisine yöneltilen soruları yanıtlamış!  Anastasiadis, “eğer siyasi eşitlikten kasıt, merkezi hükümette ya da kurumsal yapıda alınacak her kararda oy hakkı olmasıysa, üzgünüm ama bu ‘siyasi eşitlik’ değil, bir toplumun diğerine dayatma yapmasına olanak tanıyan siyasi eşitsizlik olur” diye konuşmuş! Rum liderliği görüldüğü üzere kendilerini hala daha bugün Ada’nın mal sahibi görüyor! Kendilerini Ada’nın mal sahibi gibi gördükleri içinde Kıbrıs Türklerine olası bir anlaşma durumunda sadece alt yönetimde bir takım otonom haklar vererek azınlık hakları dışında taleplerde bulunmamaları gerektiğini diplomatik bir biçimde söylemeye devam ediyor! Peki, Rum liderliği neden kendilerini Ada’nın mal sahibi olarak görüyor? Esas önemli soru budur! Çok kısaca bu konuya değinecek olursak, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 4 Mart 1964 tarih 186 nolu kararı ile 1963’de silah zoru ile Ortak Kıbrıs Cumhuriyeti’ni gasp eden Rumları muhatap olarak kabul ettiği için onlarda kendilerini o tarihten itibaren tüm adanın mal sahibi gibi görmeye başlamışlardır! Öyle ki Rumlar 1963’de silah zoru ile gasp ettikleri 1960 Ortak Kıbrıs Cumhuriyetini BM Güvenlik Konseyi’nin 4 Mart 1964 tarih 186 nolu siyasi kararına dayanarak süratle üniter Rum devletine dönüştürebilmişleridir! Kıbrıs konusu bugüne kadar çözülememişse bunun nedeni BM Güvenlik Konseyi’nin 4 Mart 1964 tarih 186 nolu siyasi kararına dayanmaktadır. Rum liderliği görüleceği üzere hala daha günümüzde bu karara dayanarak kendilerini tüm Ada’nın mal sahibi olarak görmektedir! 2014 yılında Eroğlu ile Anastasiadis tarafından yapılan ‘ortak açıklama’ metninde egemenliğin Kıbrıslı Türkler ve Rumlar arasında eşit şekilde paylaşılacağı, hiçbir tarafın diğeri üzerinde yetki ve otorite kullanma hakkı olmayacağı üzerinde anlaşma bulunmaktadır! Peki, Anastasiadis bu son açıklaması ile ne demeye çalışıyor!   Kıbrıs’ta bugüne kadar müzakere edilen olası bir çözümde egemenliğin federal devlet ve iki kurucu parça devlet arasında üçe bölüneceği ve bu şekilde paylaşılacağı mutabakatları söz konusudur. Anastasiadis görüldüğü üzere içerisinde bulunduğumuz süreçte çark ederek federal merkezi hükümette ya da kurumsal yapıda Kıbrıs Türk tarafına siyasi eşitlik vermeyeceğini demeye getiriyor!    Rum liderliği, federal merkezi hükümet yada kurumsal yapı içerisindeki karar alma mekanizmalarında çoğunluk kesinlikle benim elimde olacak. Kıbrıs Türklerinden birkaç kişiye federal merkezi hükümet yada kurumsal yapı içerisindeki karar alma mekanizmalarında göstermelik görevler verebiliriz. Ancak, görev vereceğimiz kişilerin etin katılım ve veto hakkı gibi hakları asla olamaz demeye getiriyor!  Rum tarafı, federal merkezi hükümet yada kurumsal yapı içerisindeki karar alma mekanizmalarındaki çoğunluğu ve kontrolü elinde bulunduracak.  Böyle olunca Rum toplumu Kıbrıs Türkleri üzerine dayatma yapmış olmayacak! Kıbrıs Türklerinin federal merkezi yapı ve tüm kurumsal yapılardaki siyasi eşitlik konusunu ise bir toplumun diğerine dayatma yapması olarak nitelendirecek! Olacak iş değil!  Anastasiadis anlaşılan o ki kendisinden önce gelen diğer tüm liderler gibi ‘Ada’nın mal sahibi Rum toplumudur’ yaklaşımını aynen devam ettirmeye çalışıyor! Federasyon eşitliğe ve tüm zenginliklerin paylaşımı anlayışına dayanmaktadır. Rum toplumu paylaşmaya hazır olmadığını Crans Montana’da açıkça dile getirmedi mi? Anastasiadis, Rum toplumunun paylaşmaya hazır olmadığını KKTC Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı’ya bundan 18 ay önce Crans Montana’da bizzat ifade etmedi mi?Yetki, siyasi eşitlik ve tüm zenginlikleri Kıbrıs Türkleri ile paylaşmaya hazır olmadığını açık açık her fırsatta dile getiren Rum tarafı ile bundan sonra hangi zeminde görüşme yapılacağını çok merak ediyorum…            

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: HƏSƏN BƏY ZƏRDABİ (7.Yazı)

Ümumiyyətlə, idrak məsələsində H.b.Zərdabinin gəldiyi qənaətə görə, dərketmə sonsuzdur, çünki hər dövrdə alimlər ortaya çıxıb yeni nəzəriyyələr irəli sürürlər və həmin nəzəriyyələr real həyatda reallaşanda insanlar əvvəlki fikirlərini dəyişirlər. Bu da o deməkdir ki, insanın nəzəri idrakı inandırıcı olanda, sonradan onun gerçəkləşməsi də çətin olmur. O yazır: “Zaman keçdikcə elm xadimləri arasında geniş görüş dairəsinə malik elə görkəmli şəxsiyyətlər meydana gəlirlər ki, onlar toplanmış elmi məlumatlara əsaslanaraq öz nəzəriyyələrini söyləyirlər və beləliklə də bütün insanları sanki ayıldıb ətrafa nəzər salmağa və bu şəxsiyyətlər tərəfindən göstərilmiş yeni yolla, tədqiqat və axtarışların əyrim-üyrüm cığırlarına üz qoymağa məcbur edirlər. bu şəxsiyyətlər elm xadimlərinin rəhbərləridir, onlarsız elm müxtəlif xam materiala yüklənərək həqiqətlərə və biliklərə doğru gedən yolu işıqlandırmaq əvəzinə, onu zülmətə bürüyə bilər”. İdrakda həqiqət probleminə də toxunan Zərdabiyə görə, həqiqət elə bir şeydir ki, o, ancaq reallığı, faktikliyi, konkretliyi özündə əks etdirməlidr. Əks təqdirdə hər ortaya atılan istənilən müddəa da həqiqət hesab oluna bilər ki, bu da doğru deyildir.Zərdabinin dünyagörüşündə az da olsa dialektika ünsürləri də görmək mümkündür. Zərdabi irsinin arşadırmaçısı İzzət Rüstəmova görə, Zərdabi də kortəbii surətdə dialektik təfəkkür tərəfini mənimsəmiş, kainatın inkişafı haqqında özünəməxsus fikirlər söyləmişdir: “Həsən bəy Zərdabi qeyri-üzvi materiyanı inkişaf halında nəzərdən keçirir, həmçinin üzvi materiyanın əmələ gəlib inkişaf etməsi məsələsinə toxunur və onu düzgün həll edir. Zərdabiyə görə üzvi təbiətin inkişafının davamı və bilavasitə onun məhsuludur. Belə bir nöqteyi-nəzər metafizika ilə yanaşı, idealizmə də zərbə idi”. Doğrudan da Zərdabi bir məqaləsində hərəkətin insandan kənarda olub obyektiv xarakter daşımasını yazmışdır. O yazır: “Dünya bir şeydir ki, həmişə dövran edir və insan bu tövr dünyanın gərdişinə görə gərək habelə öz rəftarını da dəyişdirsin. Necə ki, məsəldir deyərlər: “Zəmanə sənə saz olmasa, sən zəmanəyə saz olgunan”. Pəs olmaz ki, dünyadə həmişə bir qaidə ilə rəftar olsun. Bizim zəmanə dəyişilməyi, əlbəttə, hər anlayan kəsə məlumdur və bu tövr zəmanənin dəgişilməgi bizim ilə deyil, həmçinin biz qadir degilik ki, zəmanəni dəgişilmikdən saxlayaq”. Bu anlamda Zərdabi istisna etmir ki, aləm daim dövran etsə də, ancaq bir gün Günəş sistemi sönəcək və yeni bir Günəş sistemi yaranacaqdır. Çünki kainatın quruluşu odur ki, daima dəyişiklik olsun, köhnələri yenilər əvəz etsin.Zərdabinin dünyagörüşündə etik və estetik görüşlərdə mühüm yer tutmuşdur. Zərdabi tutduğu vəzifə və var-dövlətindən asılı olmayaraq insanların yüksək əxlaqa sahib olmasını önəmli hesab etmişdir. Ona görə bir cəmiyyətdə heç kəs heç kəsə qul olmalı deyildir. O yazır: “Əgərçi bizim şəriətimizə görə qulu azad etmək çox böyük savabdır, amma biz bu barədə həm işi gec qanmışıq. Satınalma qulu azad etməyi savab hesab edə-edə, biz öz xahişimiz ilə bir-birimizə qul olmuşuq. Rəiyyət padşaha, övrət kişiyə, uşaq ataya, nökər ağaya, şagird ustada və qeyrə məgər qul deyil!... Həqiqət, bizlərdə oğul atanın quludur. Məlumdur ki, bizlərdə oğul kimi atanın hüzurunda oturmaq, xörək yemək, danışmaq və qeyrə eyibdir!..». Ancaq Zərdabinin hesab etməsi ki, uşaqlara bu cür mənfi münasibətin əsasında ata-baba adətləri dayanır, yanılırdı. Çünki Azərbaycan türklərinin ata-baba adətlərində hər bir zamanda, ailədə hər kəsin öz yerinin və hüququnun olması bəllidir. Sadəcə, Zərdabi son dövrlərdə tənəzzülə doğru gedən müsəlman-türk cəmiyyətlərində sonradan ortaya çıxmış gerilkçi “adətləri” nəzərdə tutaraq bu kimi fikirləri ifadə etmişdir. Məhz son dövrlərdə ortaya çıxmış gerlikçi “adətlər”i nəzərə alaraq Zərdabi yazırdı ki, bu cür “adətlərlə” uşaqları təlim-tərbiyə etmək olmaz: “Xülasə, nə qədər qabiliyyətli uşaq olsa, bizim adətlər ilə olunan təlimdən insan ola bilməz. Biz övladın yağısı olub, onun axırına çıxıb, nsaniyyətlikdən uzaq edirik”. Onun fikrincə, öz uşağına tərbiyə və elm verə bilməyən müsəlman elmli bir müəllim tapmağa məcburdur ki, ancaq müsəlmanlar arasında isə bu cür müəllimlər yoxdur. Bu baxımdan müsəlman uşaqlarının tərbiyə və təhsil almaq məsələsi Zərdabini daim narahat etmiş, millətsevərləri yeni tipli məktələr açmağa səsləmişdir: «Pəs millət, dövlət qeyrəti çəkən qardaşlar gərək xəyalat və qəvaidi-mövhuməni kənara qoyub başarıq və qüvvə sahibləri əsbab, alati-tərəqqiyyat və məktəbxanalar bina edib maşın və ustadlar gətirib və ətraflı qaideyi-ülum ilə tərbiyət etsinlər, ta kəm-kəm baxəbər olub öz məaşi-əbdanına lazım olan işləri əmələ gətirsinlər. Axır, insaf, təfəkkür yaxşıdır: laməhalə bunu mülahizə etmək ki, haçanacan sair millətlərə möhtac olaq, bizim Quran və kitablarımız xarici kağızlarında yazılsın və bizim ətfal və cavanlar bikar, bielm, bitərbiyət olub əksəri əcamirü ovbaşlar ilə papağın kəc qoyub küçələrdə yar-yar oxuyub gəzsinlər?».Deməli, uşaqlara bu cür gerilikçi “adətlərlə” münasibətin bəslənməsi onların əxlaqına mənfi təsir göstərir. Ona görə də, o, uşaqlara və qadınlara yuxarıdan aşağı baxılmasını qətiyyən qəbul etmir, yeni məktəblər inşa edib, orada onlara təlim-tərbiyə verilməsini diləyirdi. Onun fikrincə, uşaqların, xüsusilə də qadınların bir cəmiyyətdə aşağılanması, bütövlükdə həmin cəmiyyətin özünə ən ağır zərbədir. Ancaq bu məsələdə də Zərdabi Avropa alimlərinin ifrat dərəcədə ortaya atılmış mülahizələrinə əsaslanaraq qədim dövrlərdən indiyədək qadınların daim aşağılandığına inanmışdır: “Məsələn, bizlərdə olan qız götürüb qaçmaq və övrəti qul kimi və ya bir şey kimi özünə təəllüq hesab etmək adətinin necə əmələ gəlməyini hükəma belə bəyan edir: Keçmişdə kəbin olmayıb. Hər camaatın övrətləri ol camaatın kişilərinin olub. Belədə bir kişi bir övrət məxsusi onun olmağını istəyəndə labüd qalıb onu qeyr camaatdan oğrulayıb: yəni kəbinin əsli övrət oğrulamaqdan əmələ gəlib. Və bir də keçmişdə qeyr tayfadan oğrulanan, yəni əsr olan kəslər qul hesab olunub. Bu səbəblərə çox kəs indiyəcən övrəti götürüb qaçır ki, onu əsir edirəm və ondan sonra onu özünə qul hesab edir ki, guya əsir edibdir”. Qadınlara qul kimi baxılmasının hər hansı cəmiyyətə başucalığı gətirmədiyini inanan Zərdabiyə görə, onların savadlanmasına çalışaraq cəmiyyətdəki yerlərini doğru müəyyənləşdirmək lazımdır. Çünki qadınlar savadsız qalarsa, o zaman kişilərin savadlı olmasının çox da əhəmiyyəti olmur. Buna nümunə kimi Osmanlı dövlətini göstərən Zərdabi yazır ki, bu dövlətin məktəblərində yalnız oğlanlar oxuyurlar və qadın tayfası elmdən xəbərsizdir: “Ancaq tərbiyətin binası ana ilədir, uşaq 7-8 yaşına gəlincə ona ana tərbiyət edir, ona görə qadın tayfası tərbiyətsiz qaldığına, Osmanlı dövlətinin kişilərə elm öyrətməyindən ol qədər xeyir olmur”.Zərdabi insan əxlaqının formalaşmasında əməyin, zəhmətin rolunu da yüksək dəyərləndirmişdir. Azərbaycan Türk aydınına görə, qədim dövrlərdə bəzi millətlərdə əməklə məşğul olmaq doğru hesab edilməyib, öz işlərini qullara gördürsələr də, bütövlükdə əməyin insan həyatının tarixində yeri çox böyük olmuşdur. Bu anlamda indinin özündə də bir çoxlarının, o cümlədən gənclərin əməyə xor baxmasına Zərdabi dözə bilmirdi: “Küçələrdə cavanlarımız ya papağını əyri qo­yub ay balam, ay balam çağırır, ya bir-birinə yaman deyir, meydanlarda kimi dərviş nağılına qulaq asır, kimi xoruz, kimi qoç döyüşdürür. Xülasə, heç bir həvəs ilə zəhmət çəkən yoxdur, hamı ya tənbəllik edib işdən qaçırıq, ya bikar oturub Allahdan buyruq deyirik.. Pəs qardaşlar, zəhmətinizi artırın ki, bekarlıq və tənbəllik insan üçün zəhərdir”.Zərdabinin etik görüşlərində vətən və millət əxlaqı, yəni vətən və millət üçün təmannasız çalışmaq əxlaqı ən yüksək səviyyədə təzahür etmişdir.Zərdabinin estetik görüşləri isə, ədəbiyyat və incəsənətin müxtəlif siniflərin mənafeyində hansı şəkildə öz əksini tapması məsələləri ilə bağlı olmuşdur. Bununla bağlı zərdabşünas İ.Rüstəmov yazır: “Zərdabi hakim sinfin istək və arzularını, onların zövqlərini ifadə edən ədəbiyyat və incəsənəti zəhmətkeş xalqın mənafeyini müdafiə edən, köhnə cəmiyyətin çirkinliklərini açıb göstərən, mövcud quruluşa itthamnamə oxuyan və xalqa azadlıq yolu göstərməyə çalışan ədəbiyyat və incəsənətlə qarışdırmamışdır. Dövrün tələbatını, xalqın ehtiyaclarını əks etdirməyən ədəbiyyatı Zərdabi olduqca pisləmişdir. O, şairləri və yazıçıları zamanın tələblərinə uyğun olaraq iş görməyə çağıraraq, qeyd edirdi ki, şairlər, yazıçılar, rəssamlar, xalqın ehtiyaclarını əks etdirən, xalqa edilən zülmləri göstərən şeirlər, əsərlər yazmalı, xalqı maarifləndiməli və mübarizəyə çağırmalıdır”. Zərdabinin estetik görüşləri müxtəlif məqalələrində, o cümlədən “Əkinçi”də qələmə aldığı yazılarında və “Türk nəğmələrinin məcmuəsi” (1900) adlı kitabçasında öz əksini tapmışdır.Ümumiyyətlə, Zərdabinin dünyagörüşündə dini-fəlsəfi və istimai-siyasi məsələlər xüsusi çəkisi ilə seçilmişdir. Belə ki, Zərdabi İslam-Şərq-Türk mədəniyyətinin və fəlsəfəsinin əsas mahiyyətindən uzaqlaşmadan, eyni zamanda Qərbin mütərəqqi cəhətlərinin mənimsənilməsinin vacibliyini də dərk etmişdir. Bu anlamda hələ, “Əkinçi” qəzetində dini elmlərlə yanaşı dünyəvi elmlərin də öyrənilməsinin zəruriliyini müzakirə obyektinə çevirən Zərdabinin bununla yanaşı, müsəlman xalqları arasında ən azından mənəvi anlamda birliyin olmasını diləməsi də diqqətəlayiqdir. Bizcə, Zərdabi də Əfqani kimi, İslam birliyindən bəhs edərkən burada daha çox müsəlman xalqlarının antiislam, antitürk, antiinsani mövqedə dayanan qüvvələrə qarşı özünümüdafiə hərəkatını başa düşmüşdür. Həmin dövrdə, müsəlman xalqlarında milli özünüdərkdən çox dini hissiyyat güclü olduğu, eyni zamanda milli özünüdərkində Qərbsayağı formada reallaşması ortada olduğu halda Zərdabinin mənəvi mahiyyətli bir islam birliyini arzulaması təbii idi. Ancaq Zərdabi də yaxşı anlayırdı ki, hər hansı müsəlman xalqı milli mədəniyyətinə sahib çıxmadığı təqdirdə, kor-koranə islam birliyi də mənasızdır.Məhz belə bir şəraitdə, istər-istəməz Qərb mədəniyyətindən də yararlanmağın əhəmiyyətini anlayan Zərdabi ancaq bunun kor-təbii şəkildə deyil, əsasən milli-dini dəyərlərmizə zidd olmayacağı formada həyata keçirilməsinin tərəfdarı olmuşdur. Bizcə, müəyyən məqamlarda Zərdabinin milli-dini adət-ənənələri köhnəlmiş hesab etməsi yanlış olsa da, bütövlükdə o da, Əfqani kimi İslam-Şərq-Türk mədəniyyətinin türk xalqlarının həyatındakı rolunu doğru görə bilmişdir. Hər halda o, ömrünün son çağlarında milli varlığın ifadəsi baxımından dil birliyini (Türk birliyi) və din birliyini (İslam birliyin) açıq şəkildə müdafiə etmişdir. Bu o demək idi ki, Zərdabi hər hansı müsəlman xalqının, o cümlədən müsəlman türk xalqının milli varlığında dil və din birliyini çox zəruri hesab etmişdir. Üstəlik, milli-dini məsələlərə baxışda Qərb mədəniyyətinin məqsəd deyil, vasitə olmasını da yaxşıca anlamışdır.Zərdabinin fəlsəfi, etik və estetik görüşləri isə daha çox təfəkkürün varlığa ruhun təbiətə, idrak məsələlərinə və dialektik metodlara münasibətdə öz əksini tapmışdır. Türk mütəfəkkiri bu məsələlərə bəzən materialist, bəzən də idealist şəkildə yanaşaraq özünəməxsus fikirlər ifadə etmişdir. Bütün hallarda Zərdabinin ictimai fikirləri ilə yanaşı fəlsəfi görüşlərinin də Azərbaycan Türk fəlsəfə tarixində mühüm yet tutduğuna inanırıq. Çünki Zərdabi ictimai görüşlərində olduğu kimi, fəlsəfi baxışlarında da dəyərli fikirləri ilə milli fəlsəfi fikir tariximizə öz damğasını vura bilmişdir.                                                              AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli (Qəzənfəroğlu)

"Sabun" deyip geçmeyin...

 Necdet buluz  Cumalı Bora, bir bitki ustası. Bitkilerden elde ettiği deneyim ve araştırmaları da sabunlarda birleştirip bütünleştiriyor. Ürettiği sabunlarla da temizlik ve şifa kültürümüze katkı sağlıyor. Cumalı Bora’nın çalışmaları sadece ülkemizle sınırlı değil. Fransa başta olmak üzer,birçok ülke bu temizlik ve şifa kaynağı sabunları kullanıyor. “Sabunla bitkiler ve aromaterapiyi, şifa, huzur ve barışı bir araya getirdik. Sabuna bir sanatçı edasıyla baktık” diyor. Son çalışmalarını bir yazıda toplamış,bize de göndermiş. Çalışmalarını ilgi ile izlediğimiz ve takdir ettiğimiz Cumalı Bora’nın yazısı ile sizleri baş başa bırakıyoruz: “Bizler 5 bin yıllık sabun tarihinin bir parçası ve temsilcisiyiz. Anadolu bu tarihin en nadide mücevheridir. Yüce Yaratan keşfedilsin diye sanatını bu topraklara zengince serpiştirmiştir. Anadolu topraklarının üstünü binlerce endemik bitkiyi barındıran muazzam bir örtüyle örtmüştür. Bu zenginliğin üstüne Türk-İslam şifa kültürünü ekleyen ecdadımız çağın çok ötesine geçmişleridir.  Orta çağ Avrupa’sında hastalar cadılıkla suçlanıp ateşe atılırken, ecdadımız Bimarhaneler kurmuş; hastaları musiki, sabun, bitkisel ilaçlar ve su sesi gibi yöntemler kullanarak iyileştirmişlerdir. Anadolu Selçuklularından Osmanlılara önemli şehirlerde darüşşifalar, bimarhaneler açıldığını biliyoruz.  Edirne, Amasya, Bursa, Kayseri gibi şehirlerde çağının çok önünde hekimler ve hastaneler mevcuttur. Amasya’da meşhur hekim Sabuncuoğlu Şerafeddin bu hekimlere özel bir örnektir. Sabun, bitkisel ilaçlar ve cerrahiyi kullanmış, kobay hayvanlar üzerinde deneyler yapmış ve şifa kültürümüzü farklı bir noktaya taşımıştır.  İlaç yapacağı bitkileri dağlarda elleriyle toplayan Şerafeddin, kurtla kuşla, bitkilerle konuşarak şifa aramış. Günümüzde bu kültürün devamını sağlamaya ve tekrar güçlü şekilde ayağa kalkmasına yardımcı olmaya çalışmaktayız. Modernleşme sonrası her konuda geriden takip ettiğimiz dünyayı yakalamak ve hatta eskiden olduğu gibi öncülük etmek için çabalamaktayız.  Sabuncuoğlu Şerafeddin gibi bitkilerle konuşarak başladığımız ve devamında dünyanın en güzel sabunlarını pişirdiğimiz bir yolculuğa devam ediyoruz. Sabunla bitkiler ve aromaterapiyi, şifa, huzur ve barışı bir araya getirdik. Sabuna bir sanatçı edasıyla baktık. Emeğimizi, duamızı, ümidimizi, alın terimizi koyduk içine. Her insanın bam teline dokunacak kokular, frekanslar meydana getirdik. Tıpkı Vivaldi’nin, Bach’ın insan ruhuna notalarla dokunması gibi. Baharda kırlarda gezintiye çıkaran besteler benzeri sabunlarla Torosları, portakal bahçelerini, lavanta tarlalarını banyolara getiriyoruz. Sabun, bizim için bu millete, vatana, kültüre hizmete giriş kapımız oldu. Türkcistus gibi bir cevheri keşfedip gün yüzüne çıkarmamıza vesile oldu. Türkcistus, Anadolu bitki zenginliğinin lokomotif unsurudur.  Sadece bir bitki etrafında milyar dolarlık bir ekonomi oluşturmak; sağlık, turizm, üretim ve ticaret alanlarında yeni bir vizyon ortaya koymak, inşallah ülkedeki yeni fikir ve girişimlerinde önünü açacaktır.  Doğal kaynakların etkin kullanımı, ekonomik değer oluşturmak için Türkcistus katalizördür. Türkcistus bitkisi ve etrafında şekillenen yapı, 21.yüzyılın bitkisi ve fikridir. İnsanla tabiatı yeniden barıştırmanın formülüdür. İnşallah çiçekler bile mutlu olacaklar kaldı ki insanlar olmasınlar.  Çok kıymetli ve şifa kaynağı bir bitki olan Türkcistus, zengin polifenol, proanthocyanidin, bioflavonoid (P vitamin), kateşin, gallik asit ve diğer faydalı bioaktif bileşiklerden oluşuyor. Tüm bunların tek bir bitkide bulunuyor olması onu özel kılmaktadır.  Biz bu bitkiyi keşfettik; daha doğrusu bu bitkinin önemini fark ettik. Araştırmalar, okumalar, dağlarda geziler, gözlemler hatta küçük deneyler derken bu bitkinin memleket meselesi olduğuna tüm kalbimizle inandık. Bu noktada, Konya Gıda ve Tarım Üniversitesi, değerli akademisyenler ve Orman Genel Müdürlüğü ve çalışanları devreye girdiler.  Uzun süren örnek toplama ve laboratuvar çalışmaları neticesinde Türkcistus’un kıymeti tescilllenmiş oldu. Güçlü antioksidan içeriği ile günümüzün korkutucu hastalıklarının şifası Türkcistus’tur. Viral hastalıklardan bakteriyel rahatsızlıklara, kişisel bakımdan gıdaya farklı alanlarda ülke ekonomisi ve menfaatleri için zengin bir kaynaktır.  Turizm ve ihracat kalemleriyle desteklendiğinde ekonomimize yakın gelecekte milyarlarca dolarlık girdi ve tasarruf sağlama imkanı doğacaktır. Bu sebeple Türkcistus Vakfı ve buna bağlı olarak Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Borsası ile TürkCistus Enstitüsü ve Akademisi kurulmasının gerekli olduğunu düşünmekteyiz. Borsa, fiyat belirleyebilme gücü, ürünün kontrollü şekilde toplanıp piyasaya sürülmesi gibi açılardan memleketimize avantajlar sağlayacaktır.  Enstitü ve akademi de Türkcistus üzerine bilimsel araştırmaların artması, yeni faydalarının keşfi, coğrafi işaretleme ve insan kaynaklarının eğitimi ve yetiştirilmesi için çok önemli bir adım olacaktır. Çin, ginseng üzerinden milyarlarca dolarlık ekonomi üretirken memleketimizde Türkcistusla bunu pek tabi gerçekleştirebilir. Cüzi fiyatlarla ülkemizde toplatılan Türkcistusun çay ve farklı baharatları ağırlaştırmak için dolgu malzemesi olarak kullanıldığı acı bir tablo mevcut.  Adeta bina yapmak için hazırlanan betonun içine altın, elmas gibi kıymetli madenler karıştırılıyor. Bu acı ve basiretsiz tablonun değişmesi ve Türkcistusun kıymetini bulması için yapısal adımların atılması elzemdir. Vakıf, enstitü ve borsa ile ilgili daha detaylı bilgiler ekteki dosya mevcuttur.  Sağlık alanında önemli değişimlerin arifesindeyiz. Bir yandan geleneksel tıp Sağlık Bakanlığı tarafından desteklenirken bir yandan da biyoteknolojik ilaçlar tıp dünyasına damga vuruyor. Her şey sağlık için, sağlıklı yaşam için.” necdetbuluz@gmail.com www.facebook.com/necdet.buluz      

Rum yönetimi ile Yunanistan neden telaş içerisinde?

Rum yönetimi ile Yunanistan’ın bir süreden buyana ciddi manada telaşa kapıldıklarının farkında mısınız? Kıbrıs konusunda biran evvel müzakerelere yeniden başlanması için Rum yönetimi ile Yunanistan’ın açıklama üzerine açıklama yapmalarının altında acaba ne yatmaktadır?  Gerek müzakere tarihi boyunca, gerekse en son olarak Crans Montana’da ellerinde fırsat varken Kıbrıs konusunun çözülmesini her zamanki gibi katı ve uzlaşmaz tavırlar sergileyerek engelleyen Rum yönetimi ve Yunanistan’da son dönemde ortaya çıkan bu telaşın gerçek sebebi nedir?Rum yönetimi ile Yunanistan’ın Kıbrıs konusu başta olmak üzere Ege ve Doğu Akdeniz’de uzun yıllardır yürütmeye çalıştıkları strateji ve politikaları iflas ederek acaba geçerliliğini yitirmiş olabilir mi?Kıbrıs konusu, bilindiği üzere Rumların 1960 Ortak Kıbrıs Cumhuriyeti’ni silah zoru ile 1963’de gasp ederek Kıbrıs Türklerinden arındırmaları ile başlamış. Hemen ardından da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 4 Mart 1964 tarih 186 nolu siyasi kararı çerçevesinde Ortak Kıbrıs Cumhuriyetini 1963’de silah zoruyla gasp eden Rumları Ada’da muhatap alması neticesinde bugünlere kadar gelmiştir! Rumlar, BM Güvenlik Konseyi’nin 4 Mart 1964 tarih 186 nolu siyasi kararı ile Ada’da muhatap alınır alınmaz silah zoru ile gasp ettikleri Ortak Kıbrıs Cumhuriyeti’ni süratle üniter Rum devleti haline dönüştürebilmiş! Aynı tarihte BM Barış Gücü’nün, BM Güvenlik Konseyi’nin 4 Mart 1964 tarih 186 numaralı siyasi kararına dayanarak Ada’ya gelmesi sayesinde de mevcut statüko bu şekilde oluşmuştur!  Crans Montana zirvesi tüm taraflarca son deneme olarak nitelendirilmekte idi. Temmuz 2017’de Rum tarafının katı ve uzlaşmaz tavırlarını devam ettirmesi neticesinde müzakere süreci başarısızlıkla sonuçlanarak sonlanmıştı!Türk tarafı en başından bu yana müzakere süreci zarar görmesin diye Ada etrafında var olduğuna inanılan petrol ve doğal gaz da dâhil bütün kaynaklarının kapsamlı bir çözüm çerçevesinde iki toplum arasında adilane paylaşılması gerektiğini devamlı suretle ifade ederek buna uygun hareket etmiştir. Rum tarafı ile Yunanistan, Türk tarafının tüm iyi niyetli öneri ve uyarılarını hiçbir zaman dikkate almayarak Kıbrıs konusu başta olmak üzere Ege ve Doğu Akdeniz’de de saldırgan politikalar izlemeyi tercih etmişlerdir. Türk tarafı Kıbrıs’ta müzakere sürecinin sonlanmasının ardından Doğu Akdeniz ile Ada etrafındaki uluslararası hukuktan kaynaklanan hak ve menfaatlerini sonuna kadar savunacağını ortaya koymak adına bir takım girişimlerde bulunmuştur!Rum Yönetimi’nin Ada’nın tek sahibi kendileriymiş gibi sözde ilan etiği Münhasır Ekonomik Bölgeleri’nin Türkiye’nin Kıta Sahanlığı ve KKTC’nin MEB’nin içerisine giren kısımları üzerinde uluslararası hiçbir yetkisinin olmadığı Türk Donanması’nın Doğu Akdeniz’deki varlığını ortaya koyması neticesinde açıkça görülmüş oldu!  Barbaros Hayreddin Paşa Sismik Araştırma Gemisi bir süreden bu yana Ada’nın her bir yanında en son olarak Güney Kıbrıs’ta Baf açıklarında Türk Donanması’nın eşliğinde araştırma ve sondaj çalışmalarını sürdürmektedir! Kısa bir süre sonra Fatih sondaj gemisinin de Doğu Akdeniz’de sondaj çalışmalarına başlaması bekleniyor!Rum Yönetimi’nin tek yanlı olarak ilan ettiği Münhasır Ekonomik Bölgeleri’nin uluslararası geçerliliği olmadığı ortaya çıkmıştır! Rum Bakanlar Kurulu’nun, Fransız TOTAL, İtalyan ENI ve Amerikan EXXONMOBİL şirketlerinin talip olduğu örneğin sözde 7 numaralı parselin ruhsatlandırma prosedürünün başlatma kararı işlemez bir pozisyona girmiştir!Rum yönetimi ve Yunanistan, Fransız TOTAL, İtalyan ENI ve Amerikan EXXONMOBİL şirketleri ile işbirliği yaparak Doğu Akdeniz’de AB ve ABD’yi arkalarına alarak Türk tarafı ile karşı karşıya getirme stratejisi görüldüğü üzere tutmamıştır!Yunanistan, Türkiye ve Rusya’nın birlikte yürütmekte oldukları Türk Akımı projesine dahil olabilmek için son dönemde telaş içerisinde her yola başvurduğu görülmektedir! Yunanistan’ın Ege’de adeta efelenen tavırlarından son dönemde eser yok şimdi!Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun son Kıbrıs ziyaretinde “federasyon dışındaki başka seçenekler de olabilir” şeklindeki açıklamaları anlaşılan o ki Rum yönetimi ve Yunanistan’ın telaşlanmalarına neden olmuşa benziyor!Rum yönetimi ile Yunanistan görüldüğü üzere Crans Montana sonrası süreçte müzakerelerin sonlanmasının ardından Kıbrıs konusu, Ege, Doğu Akdeniz ve enerji konularında ciddi anlamda telaşa kapılmış vaziyettedirler!Rum yönetimi ve Yunanistan alelacele yeniden bir müzakere süreci başlanmasını Türk Donanmasının Ada etrafında yapmakta olduğu araştırma ve sondaj çalışmalarına engel olmak için mi istiyor?Rum yönetimi bir taraftan müzakerelere acilen başlamaya hazırım mesajı veriyor diğer bir yandan ise Fransa ile ABD’ye Güney Kıbrıs’ta askeri üs vermeye çalışıyor! Rum yönetiminin bu girişimlerinin barış ve çözüm için yaptığını acaba kim iddia edebilir? ABD Kongresi Araştırma Servisinin geçtiğimiz günlerde yayınlanan raporunda İki kesimli, iki toplumlu federal bir çözüme ulaşılması artık çok zor. Hatta belki de, artık elde edilemeyecek bir model olduğu ifade edildi! Adada tek anlaşma modelinin federasyon olduğunu söyleyen çevreler acaba bu işe ne der?  Hangi çözüm modeli olursa olsun taraflar artık yeni bir müzakere sürecine başlamadan önce ilk olarak takvimi belirlemelidir. Buna göre ortak bir vizyon ve yol haritası belirlemelidir. Kıbrıs Türklerinin ne olursa olsun siyasi eşitlik ve garantilerden asla taviz vermeyeceği bilinmelidir!Şubat ayı sonunda KKTC Cumhurbaşkanı ve Rum liderinin bir araya gelmesi planlanıyor. Liderlerin bir araya gelip görüşmeleri müzakerelerin yeniden başlayacağı anlamına gelmez. Anastasiadis dilinin altındaki baklayı hemen çıkartarak ‘Türk Donanması bize ait MEB’den çıkmazsa müzakereler başlayamaz’  dedi! Anastasiadis’in amacı laf ola müzakerelere başlamaksa buna asla müsaade edilmemelidir! Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı’nın da ifade gibi “Artık laf ola beri gele müzakere dönemi kapanmıştır.” Kıbrıs Türk Halkının Sayın Akıncı’dan beklentisi ucu açık olmayan bir takvime dayalı ortak bir vizyon ve yol haritası belirlenip belirlenemeyeceğini ortaya çıkartmasıdır. Tüm seçeneklerin ele alınabileceği bir anlayışla yaklaşım göstermesidir. Müzakerelere son bir kez başlanacaksa olumsuzlukla sonuçlanması durumunda Kıbrıs Türk tarafının durumunun ne olacağının en başından resmi olarak yazılı olarak kayda geçirilmesidir.    Rum yönetimi ile Yunanistan’ın içerisinde bulundukları telaş görmezlikten gelerek asla laf ola bir müzakereye başlanmamalıdır! Neler olacağını hep birlikte yakından takip ederek göreceğiz…             

TRT’ye sesleniyorum ..! “KUTLU ZAFER BAKÜ” dizi olsun.

          YAZAR:AYNUR TALIBLI. TARİH VE MEDENİYET   ARAŞTIRMACISI.İSTANBUL 2019.    Türk'ün şanlı tarihine kanlarıyla zaferler yazan ,Türk İslam ülküsünü yüce tutan ,kalbindeki Allah aşkı ve vatan sevgisiyle düşmanı Türk'ün toprağında barındırmayan kahramanlarımız her zaman bizim gurur kaynağımız olmuşdur. Fatih Sultan Mehmet Han Gazi’ye atfedilen “Türk olmak zordur, çünkü dünya ile savaşırsın,Türk olmamak daha zordur, çünkü Türk ile savaşırsın.” sözleri aslında tarihimizin özetidir diyebiliriz.Tek Türk ulusudur ki,asla sömürgecilik ve faşistlik gibi bir kara lekeyi tarihinin sayfasına yazmamışdır.Türk'ün eli asla masumun kanına bulaşmamışdır.Bugün eğer tarihimizle gurur duyuyorsak bunu asil atalarımızın kalblerindeki Allah aşkına ve vatan sevgisine borcluyuz. İşte bu aşkın ve sevginin gücüyle atalarımız hain-yağı düşmanı yenmişlerdir.    Prof.dr Tufan Gündüz hocanın söylediği gibi " Türk beklenendir". Evet ,Türk tarih boyu her zaman umutla beklenmişdir. Türk zalimin zülümünden mağdurun,zorda olan ümmetin beklediğidir. Ne zaman ki,Türk'ün şanlı Tuğu,bayrağı bir semada süzülüyorsa orada huzur vardır demektir. Çünkü Türk vefalıdır,cefakeştir,mazlumun yanında ve zalimin karşısındadır. Azerbaycan Türkü şair Ahmet Cavat Kafkas Türk İslam ordusunun zaferine armağan etdiği "Çırpınırdın Kara deniz" şirinde Türk'ün vefasından şu dizelerinde bahs etmişdir:       Çırpınırdın Kara deniz, bakıp Türk'ün bayrağına!      «Ah!..» deyerdin, heç ölmezdim düşebilsem ayağına!         Ayrı düşmüş dost elinden, İller var ki, çarpar sinen!..        Vefalıdır geldi-giden, Yol ver Türk'ün bayrağına   Bu sözleri okuyunca sakın benim soyuma olan sevgimden aşırı abartdığımı düşünmeyiniz.Bu gerçeğin özü ve tarihin sayfalarında yaşanan ve yazılandır. Aslında bu makaleyi yazmamın bir sebebi vardır. Bu yakınlarda son bölümü yayınlanan İrak'da olsada gönülümüzden ırakda olmayan Kut'dakı Kutlu Türk zaferini bizlere anlatan TRT dizisi "Kutlu Zafer" ve ya ilk adıyla  "Mehmetçik Kut'ül Amare'ni" izlerken bu makaleyi yazmak kararını aldım. Öncelikle "Diriliş Ertuğrul'',"Kutlu Zafer" gibi tarihimizle ilgili böyle güzel diziler yapıp yayınlayan TRT'ye özellikle teşekkür ederim. Bu diziler sayesinde yeni nesil Türk gençliğinin tarihimize ilgisi artıyor,özünü tanıyor ve zaferlerimizle gurur duyuyorlar. Ben bu makalemde TRT'ye sesleniyor ve bir Azerbaycan'lı Oğuz Türk kızı olarak Azerbaycan Türkleri ve Anadolu Türklerinin ortak zaferi olan "Kutlu Zafer Bakü'' isimli bir dizi yapmalarını rica ediyorum.  Çünki 1918 yılında kazanılan bu şanlı zaferin dünyada geniş kütleler tarafından duyulması , kadim Türk şehri Bakü' yü Türk yurdu Azerbaycan'dan koparmaya çalışan düşmandan kurtuluşunun ve Kafkas Türk İslam Ordusu'nun kahramanlığının anlatılması bakımından böyle bir dizinin yapılması önemlidir ,gereklidir. Bugün 1990 yılında Türk şehri Bakü'nün ikinci defa düşmandan kurtuluşu uğrunda şehit olmuş Azerbaycan Türkü kandaşlarıyla, candaşlarıyla Bakü' nün koynunda aynı şehitlikde yatan Kafkas Türk İslam ordusunun bireyleri Anadolu Türkü er oğlu er kandaşlarımızın,soydaşlarımızın desteği ve yardımıyla kazandığımız bu zafer çok önemli ve değerlidir. Bu şanlı zafer Azerbaycan Türkleriyle , Türkiye-Anadolu Türklerinin kardeşliğinin en güzel örneği en güçlü kanıtıdır. Eğer bu şanlı Ordu Bakü'ye desteğe gelmeseydi olanları Azerbaycan Türk'ü şairimiz Ahmet Cavat şu dizelerinde çok güzel anlatıyor: Şu karşıki duman çıkan bacadan  Sen gelmeden iniltilər çıkardı. Gecikseydin mazlumların feryadı Yeri, göğü, kainatı yakardı!  Ortak Türk Tarihimiz için bu kadar önemli kutlu zaferin vefa dolu kardeşlik destanının "Kutlu Zafer Bakü" isimli bir TRT dizisinde konu edilmesi ve yayınlanmasının çok gerekli olduğunu düşünüyor ve rica ediyoruz.P.S. Hər zaman öz məsləhətləri və dəyərli bilgiləri ilə dəstək olan Türk komutan İshak Çelik bəyə təşəkkürümü bildirirəm!

Değişimin ayak sesleri...

Necdet Buluz 31 Mart günü yapılacak olan yerel seçimler için son yapılan kamuoyu araştırmalarında seçmenlerin Türkiye genelinde % 23,7’sinin değişimden yana olduğu ortaya çıktı. Bazı bölgelerde değişimi isteyenlerin oranının yüksekliğini de vurgulayalım.Bodrum, değişiklik isteyen bölgelerin başında geliyor. Turizm kentinde değişiklik isteyen seçmenlerin oranı % 42,3 olarak tespit edildi.Bodrum seçmeni, yıllardır beldeyi yöneten adaylardan belediyecilik anlamında gereken hizmeti alamadıklarından yakınıyor. “Artık bu işi bilenler ve hizmet edecek, Bodrum’u adam gibi yönetecek olanlar makam oturmalıdır” diyor.Bilindiği gibi CHP’li Mehmet Kocadon 4 dönemdir Bodrum’u yönetmiş, ancak son dönem çalışmaları ile de Bodrum halkından ve seçmeninden tepkiler de almaya başlamıştı. Bugünkü yazımızı bu anlayıştan yola çıkarak yazmak istedik.Bu satırlar yazılıncaya kadar Bodrum’da CHP adayı henüz açıklanmamıştı. AK Parti ise Bodrum Belediye Başkanlığı için Operatör Dr. Tahir Ateş’in adını açıklamıştı. Yapılan kamuoyu araştırmalarında seçimlerin İYİ Parti ile CHP adayı arasında geçeceği biliniyor.Haftalar önce partisi tarafından Bodrum Belediye Başkanlığı için adaylığı açıklanan Mehmet Tosun kolları sıvamış, çalışmalarına da ağırlık vererek görebildiğimiz kadar ile oldukça da yol almıştı.İYİ Parti Bodrum Belediye Başkan Adayı Mehmet Tosun, seçim ziyaretleri kapsamında çalışmalarına ara vermeden devam ediyor. Gündüzleri çarşı, pazar ve mahallelerde ziyaretler yapan Başkan adayı Tosun, gün battıktan sonra ise vatandaşlar tarafından düzenlenen mahalle toplantılarına katılıyor. Bodrum Belediye Başkanı olmak için canını dişine takan Tosun, yoğun bir tempoya girmediğini asıl yoğun çalışmalarına Bodrum Belediye Başkanı olduğu zaman Bodrum halkına olacağını da vurguluyor.Yerel yönetimlerde Başkanların halktan kopmamaları gerekiyor. Seçmen, oy verdiğine sorunları ile yakından ilgilenmesini, aralarında olmasını, sıkıntılarını dinlemelerini ister. Seçildikten sonra makama gömülenler her zaman tepki görmüştür.Tosun, Konacık Belediye Bakanlığı döneminde parlak ve geleceği için referans olabilecek belediyecilik alanında tartışılmaz hizmetlere imza atmıştır. Bodrum halkı ve Bodrum’u yakından tanıyanlar bunu çok iyi bilir.Anadolu’da işe ilkten başlayıp, başarılı olanlar için söylenen bir söz vardır: “Rüştünü ispatladı” derler.Tosun, yıllar önce yönettiği Konacık’ta rüştünü ispatlamış, Bodrum’u yönetebilecek bilgi ve birikimini oluşturmuş ve sahaya çıkmıştır.Seçim çalışmalarına yaklaşık 4 ay önce başlayan ve İYİ Parti Genel Başkanı Meral Akşener'in resmi olarak Bodrum'dan aday gösterilmesinin ardından çalışmalarına daha da hız vererek gecesini gündüzüne katan Tosun, Bodrum halkından yoğun ilgi görüyor. Tosun'un şimdiye kadar yapılan anketlerde açık ara önde olduğu da biliniyor.Yapılan kamuoyu araştırmalarında Bodrum halkının belediyeye olan güvenlerinin ciddi bir şekilde azaldığının ve halkın yüzde 70'inin Bodrum Belediyesi'ni başarısız bulduğunun tespit edildiğinin altını çizen Başkan Adayı Tosun; "Göreve geldiğimiz takdirde ilk işimiz belediyeyi kurumsallaştırmak olacak. Yapılan kamuoyu araştırmalarında maalesef ve maalesef mevcut belediyemize vatandaşlarımızın güvensizliği yüzde 70'in üzerinde. Böyle bir problem var. Öncelikle bunu aşmamız gerek. Personelimizle, yöneticilerimizle, yeni bir yönetim anlayışıyla Bodrum halkını Bodrum Belediyesi ile buluşturmamız lazım" diyor.İnanmak, inançlı olmak, güven vermek, bilgi ve birikimi ile hedefe kilitlenmek belediyeciliğin olmazsa olmazlarıdır. Biz, bunları Mehmet Tosun’da da çekirdek kadrosunda da gözlemliyoruz. Bunu da % 50 başarının bir ayağı olarak değerlendiriyoruz.Bodrum seçmeni değişimde kararlı görünüyor.Bu değişimi de Mehmet Tosun ile sandığa yansıtmaya hazırlanıyor.Biz, bu değişimin ayak seslerini aylar öncesinden duymaya ve görmeye başladık. 31 Mart seçim sonuçlarına belki de Bodrum tarihinde bir ilk yaşanacaktır.Geçmişteki başarısı, bilgisi ve birikimi, güven veren görüntüsü ve kararlılığı ile bugüne kadar Bodrum halkının gönlünde taht kuran Mehmet Tosun’un Bodrum için gerçek anlamda bir şans olduğunu söyleyebiliriz.Seçimlere daha çok var. Konu ile ilgili gelişmeleri, CHP adayının belli olmasından sonra yapılacak son kamuoyu araştırmalarının sonuçlarını ve kendi görüşlerimizi yansıtmaya devam edeceğiz.necdetbuluz@gmail.comwww.facebook.com/necdet.buluz       

Yeni bir parti mi geliyor?..

Necdet Buluz Eski Bakanlardan Ali Babacan eksenli yeni bir partinin kurulma aşamasına gelindiği, bunun için 31 Mart’ta yapılacak olan yerel seçim sonuçlarının beklendiği iddia ediliyor. Yeni parti kuruluşunda çekirdek bir kadronun çalışma içinde olduğu da söyleniyor.11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün zehirlenmesi ile ilgili yazısı nedeniyle, Milliyet gazetesindeki görevine son verilen Talat Atilla, yeni parti iddialarına yenilerini ekledi.Atilla, AKP’nin yeniden güç kazanması adına düzenlenen ve Erdoğan’a sunulan bir raporda, Abdullah Gül’ün arka planında olduğu, Ali Babacan eksenli yeni bir partinin yerel seçimlerden sonra kurulacağını öne sürdü.Raporda ayrıca, kurulacak yeni partinin logosunun dahi hazır olduğuna vurgu yapıldı. Atilla ayrıca, Milliyet gazetesindeki görevine neden son verildiğini de açıkladı.Yazının ilgili kısmında şu görüşlere yer veriliyor: Raporda; Abdullah Gül’ün şimdilik arka fonda durduğu, Ali Babacan eksenli yeni partinin il temsilcilerinin belirlendiği, hatta logosuna kadar hazır olduğu ifade ediliyor. Babacan ve arkadaşlarının gizli küskünler olarak adlandırılan AK Parti içindeki bazı siyasilerle, başta Ankara Balgat, Hamamönü olmak üzere İstanbul ve Bursa Uludağ gibi çeşitli yer ve mekânlarda görüşmeler yaptıkları ifade ediliyor.Abdullah Gül’ün küskünlerden olduğu ve hatta Cumhurbaşkanlığına bile son seçimlerde aday olabileceği söylenmişti. Gül ise, bunu yalanlamamış ve “Eğer benim üzerimde tam mutabakat sağlanmış olsaydı Cumhurbaşkanlığına aday olarak çıkacaktım” demişti.Gül’ün bu açıklamaları, eski Cumhurbaşkanının siyasetten kopmadığını da göstermesi açısından önemlidir.AK Parti içinde küskünler var. Bugünkü yönetim şekline karşı olan gruplar var. İşte, bu küskünler ve diğer grupların Babacan ve ekibinin etrafında kenetlenip, partileşmeye doğru bir adım atmaya hazırlandıkları söyleniyor. Perde arkasında ise Abdullah Gül’ün bulunduğunu da aynı iddialar arasında yer alıyor. Bugüne kadar bu iddiaların yalanlanmadığına göre söylenenlerin bir gerçek payının olduğu düşünülebilir.31 Mart’ta yapılacak olan seçimlerde Cumhurbaşkanı Erdoğan ve AK Parti’nin oy kaybetmesi halinde yeni parti için düğmeye basılabilir.Şunu da ekleyelim:Söylenenlere göre Cumhurbaşkanı Erdoğan ve diğer ilgililere bu konuda raporlar hazırlanıp gönderiliyor.Yeni parti kurma çalışmalarını Erdoğan ve kurmaylarının da sıkı takipte olduğuna vurgu yapılıyor. Bu çalışmalar olgunlaşmaya başladığında engellemeler olabilir mi? Bunu da ilerleyen zaman içinde görebileceğiz.Erdoğan’a yakın çevrenin “Bu arazi Erdoğan’a ait. Erdoğan var oldukça arazisine gecekondu yapılmasına izin vermez” dediğini da anımsatalım.Adının yazılmasını istemeyen bir eski siyasinin şu sözlerini de aktaralım:“Yeni bir parti kurulması projesi yeni değil. Uzun zamandır üzerinde çalışılıyor. Tamamen merkez sağ kesimi kucaklayacak ve muhafazakâr bir partinin çatısının hazır olduğunu söyleyebilirim. Eski siyasiler ve küskünlerin yansıra yeni yüzlerin de yeni partide yer alacakları görülecek. Eğer koşullar oluşursa yeni parti hayata geçirilebilir. Bunun için zamanlamanın da olgunlaşması gerekiyor.”Soru şu:Yeni kurulacak partinin arkasında hangi iç ve dış güçler var?Bazı siyasiler “Parti kurmak, iddialı şekilde ortaya çıkmak öyle kolay değil. Bu işin arkasında güç veya güçler olmadan bu hamurun maya tutması da sağlanamaz” diyor.Bu konuda net bir söylem ve görüş yok. Ancak, parti oluşumu gerçekleştiğinde bu sorunun yanıtı da ortaya çıkmış olacaktır.Konu ile ilgili gelişmeler oldukça biz de bu konuyu köşemize taşımaya devam edeceğiz.necdetbuluz@gmail.comwww.facebook.com/necdet.buluz    

Üretim ve enflasyon...

Necdet Buluz Her ay açıklanan enflasyon rakamlarındaki yükseliş, özellikle tarım politikalarının ve ekonomi yönetiminin aldığı önlemlerin yetersizliğini ortaya koyuyor. 2019 yılı Ocak ayında bir önceki aya göre %1,06, bir önceki yılın Aralık ayına göre %1,06, bir önceki yılın aynı ayına göre %20,35 ve on iki aylık ortalamalara göre %17,16 artış gerçekleşti.Bunun anlamı nedir?Şu an % 20’nin üzerinde bir enflasyonla yaşıyoruz.Peki, alınan bunca önlemlere rağmen pahalılık neden önlenemedi? Neden enflasyon rakamları halen yükselişini sürdürüyor? Son çıkan enflasyon rakamlarının yine kafaları karıştırdığını gözlemliyoruz.Açık söyleyelim:Ortaya çıkan bu sevimsiz rakamlara baktığımızda içimizden “Bir yerlerde halen yanlışlar yapılıyor” demek geliyor. Gelecek aylar için de aynı endişeleri taşıdığımızın altını çizelim.Uzmanlar gıda fiyatlarının tarım politikasındaki yanlışlara bağlı olarak yüksek çıkmaya devam ettiğini, buna bağlı olarak enflasyonun çift hanede ısrar ettiğini belirtiyorlar.Dikkat çekilen diğer bir nokta ise, ekonomi yönetimi tarafından yapılan bütün seferberliklere rağmen enflasyon rakamlarının hala yüksek çıktığı oldu. Özellikle çarşıdaki gıda enflasyonunun TUİK rakamları kadar iyimser olmadığı da uzmanların işaret ettiği diğer bir konu oldu.Fiyatlarda gözlenen tüm geçici etkilerin arındırılması sonucunda hesaplanan çekirdek enflasyon rakamlarının da yatay seyretmesi, enflasyonun önümüzdeki dönemde düşüşünün oldukça zor olacağını gösteren diğer bir veri oldu.Özetleyelim:Son iki ayda özellikle sebze ve meyve fiyatları tavan yaptı. Halen de pahalılık sürüyor. Bu konuda yazdığımız yazılarda “çarşı-Pazar yangın yeri” demiştik. İşte, bu yangın enflasyonu daha da azdırıyor.Sorun hiç kuşkusuz sadece tarımla sınırlı değil. Para politikalarındaki yanlışların da enflasyon rakamlarında etkili olduğu görülüyor. Demek ki, hem tarım sektöründe, hem de ekonomide daha etkili kararların alınması ve uygulanması gerekiyor. Pahalılığı önleyemediğimiz, yükselen fiyatları indiremediğimiz süre içinde enflasyonda düşmenin olmayacağını da artık görmüş oluyoruz.Şimdi, son çıkan enflasyonla ilgili ortaya çıkan tabloya bakalım:Aylık en yüksek artış %6,43 ile gıda ve alkolsüz içecekler grubunda oldu.Ana harcama grupları itibariyle 2019 yılı Ocak ayında endekste yer alan gruplardan, çeşitli mal ve hizmetlerde %3,62, sağlıkta %3,56, eğlence ve kültürde %3,18 ve lokanta ve otellerde %1,07 artış gerçekleşti.Aylık en fazla düşüş gösteren grup %7,95 ile giyim ve ayakkabı olduAna harcama grupları itibariyle 2019 yılı Ocak ayında endekste düşüş gösteren bir diğer grup ise %3,10 ile konut oldu.Yıllık en fazla artış %30,97 ile gıda ve alkolsüz içecekler grubunda gerçekleştiTÜFE'de, bir önceki yılın aynı ayına göre çeşitli mal ve hizmetler %29,63, ev eşyası %29,07, eğlence ve kültür %23,15 ve lokanta ve oteller %19,89 ile artışın yüksek olduğu diğer ana harcama gruplarıdır.İşlenmemiş gıda ürünleri, enerji, alkollü içkiler ve tütün ile altın hariç TÜFE'de 2019 yılı Ocak ayında bir önceki aya göre %0,18, bir önceki yılın Aralık ayına göre %0,18, bir önceki yılın aynı ayına göre %19,55 ve on iki aylık ortalamalara göre %17,21 artış gerçekleşti.Ocak 2019'da endekste kapsanan 418 maddeden; 21 maddenin ortalama fiyatlarında değişim olmazken, 267 maddenin ortalama fiyatlarında artış, 130 maddenin ortalama fiyatlarında ise düşüş gerçekleşti.Konuya bir başka pencereden de bakalım:Mart sonunda yapılacak seçimlerden sonra, yeni bazı vergi ve zamların yapılabileceğinden söz ediliyor.Eğer, söylendiği ve beklendiği gibi Nisan itibari ile yeni zamlarla tanışacaksak, enflasyon rakamlarında daha da yükselme olmayacak mı? Bizi yönetenlerin bunu gördüğünü ve şimdiden önlem alması gerektiğini düşünüyoruz. Bu sağlanamadığı takdirde belki de gelecek aylarda bugünkü enflasyon rakamlarını bile arar hale gelebiliriz.necdetbuluz@gmail.comwww.facebook.com/necdet.buluz  

"Gıda fiyatlarında ucuzluk hayal..."

Necdet Buluz Son günlerde bakliyat fiyatlarına sebze-meyve fiyatlarındaki yükseliş de eklenince çarşı-Pazar yangın yerine döndü. Pahalılık nedeni ile fileler boşaldı. Bizi yönetenlerin belediyeleri göreve çağırmasının da bir faydasının olmadığı görülüyor.Cumhurbaşkanı Erdoğan, pahalılığa karşı savaş açmış ve “Özellikle büyük marketler fiyatları yükseltiyor. Ürünlerin Pazar fiyatına çekilmesi gerekir” diyor. Ancak, pazardaki fiyatların da öyle sanıldığı kadar ucuz olmadığını söylemliyiz.Geçenlerde büyük bir lokanta işleten bir arkadaşımız “Sebze fiyatları öylesine yükselişe geçti ki, şu anda ithal et daha ucuz hale geldi. Ürünlerimizde artık daha az sebze kullanmaya başladık” diye yakınıyor. Her ne kadar sebze ve meyve fiyatlarını aşırı yağışlar ve su baskınları, hortumlar etkilemiş olsa da, bu durum üreticilerin zor koşullar altında üretim yapmakta oldukları gerçeğini de ortaya çıkarmıştır.Bunun yanında aracıların fiyatların yükselişinde önemli rol oynadığına da sıkça dikkat çekiliyor. Üretici ile tüketici arasındaki fiyat artışlarında anormalliklerin olduğu da bir gerçek. Peki, çarşı-pazarda sebze ve meyve fiyatlarında ucuzluk sağlanabilir mi? Bu sorunun yanıtını ilgilisinden alalım:Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) Genel Başkanı Şemsi Bayraktar, TZOB Genel Merkezi'nde üretici-market fiyatlarına ilişkin açıklamalarda bulundu, Üreticinin maliyetleri azalmadığı, üretici-market makası daraltılamadığı takdirde gıda fiyatlarında ucuzluğun hayal olduğunu söyledi. Bayraktar "Makul bir fiyat istiyorsak, üretici maliyetlerini aşağı çekmek, üreticiye daha fazla destek vermek, pazarlama kanallarını rehabilite etmek, planlama yapmak zorundayız" dedi.Bayraktar, üreticiler açısından Ocak ayının oldukça zor geçtiğine dikkati çekerek, kış koşullarıyla mücadele etmek zorunda kalan üreticilerin bu ay içinde yaşanan tabii afetlerden de büyük oranda etkilendiğini vurguladı.Hatay, Adana, Mersin, Antalya, Muğla, İzmir, Manisa ve Aydın'da gerçekleşen aşırı yağışların tarım alanlarını su altında bıraktığını ifade eden Bayraktar’ın bu konudaki açıklamaları da özete şöyle: "Hem Akdeniz hem Ege bölgelerinde gerçekleşen aşırı yağış, narenciye bahçelerinde hasadı yapılmamış ürüne, tarlada ekili olan veya hasadı yaklaşmış kışlık sebze ürünlerine zarar verdi. Akdeniz Bölgesi'nde, özellikle Antalya'da gerçekleşen fırtına ve hortumun ise seraları vurdu. Afetler nedeniyle ürün kayıplarının yaşanması sonucunda arzda meydana gelen daralma ürün fiyatlarına da yansıdı. Bu süreçte tüketicilerin de makul fiyatla ürün tüketme konusunda sıkıntı yaşadığını görüyoruz. Hasar tespit çalışmaları devam etmektedir. Bundan dolayı yaşanan tabii afetlerin verdiği zararın büyüklüğünü tam olarak bilmiyoruz. Bu çalışmalar tamamlanır tamamlanmaz konuyla ilgili tespitlerimizi kamuoyuyla paylaşacağız. Ocakta markette 42 ürünün 31'inde fiyat artışı, 7'sinde fiyat azalışı, üreticilerde ise 34 ürünün 23'ünde fiyat artışı meydana geldiğini izliyoruz. Markette 4 üründe, üreticide 11 üründe fiyatların değişmedi. Üreticiden markete fiyat makasının bir türlü daraltılamıyor. Ocakta üreticiden markete fiyat farkı mandalinada 5.8, portakalda 5.1, yeşil mercimek ve sütte 3.8, kuru kayısı ve kırmızı mercimekte 3.6 kata yükselmiştir. Üreticide 80 kuruş olan mandalina markette 4.61 liraya, 75 kuruş olan portakalın markette 3.81 lira, 2.4 lira olan yeşil mercimeğin 9 liraya, 1.52 lira olan sütün 5.7 liraya satılmaktadır. Bu durum bu hali ile sürdürülemez. Üreticimizin maliyetlerini azaltamadığımız, üretici-market makasını daraltamadığımız takdirde gıda fiyatlarında ucuzluk hayaldir. Makul bir fiyat istiyorsak, üretici maliyetlerini aşağı çekmek, üreticiye daha fazla destek vermek, pazarlama kanallarını rehabilite etmek, planlama yapmak zorundayız.”Konuyu özetleyelim:Üretim kesinlikle şarttır. Bu nedenle üreticin her alanda sıkıntılarının giderilmesi ve desteklenmesi gerekiyor.Dikkat edilecek olursa üretim düştükçe fiyatlar yükseliyor. Bu da hiç kuşkusuz pahalılığı, ardından da enflasyon artışını getiriyor. Bir önemli nokta da şu:Bugün sebze ve meyvede görülen fiyat artışları koşullar iyileşse bile aşağılara inmiyor. Ya da çok az miktarda bazı ürünlerde fiyatları dengeliyor. Daha önce dolardaki artış nedeni ile bir ürün % 100 zamlanmıştı. Bugün Dolardaki düşüş ve mal bolluğuna rağmen yapılan zamlar geri alındı mı? Aynı durum sebze ve meyve fiyatlarına da yansıyacaktır.Bunun anlamı da pahalı hayata alışmak olacaktır.necdetbuluz@gmail.comwww.facebook.com/necdet.buluz    

AHİLİK –ƏXİLİK NƏDİR ?! Unudulmuş bir Türk gələnəyinin bilinməyənləri…..

YAZAR: AYNUR TALIBLI – TARİX VƏ MƏDƏNİYYƏT ARAŞDIRMAÇISI. İSTANBUL,2018.Tarixi ciddi və bilincli bir şəkildə araşdırdığımız zaman həqiqətən soylu atalarımızın nə qədər bilgili və uzaqgörən olduğunu daha yaxşı anlaya bilərik.  Müasir çağda bizlərin Avropa ölkələrinə olan bilincsiz və bir  baxımdan da şüursuz meylimiz  həqiqətdə bir çox cəhətdən zəifləməmizə səbəb olur.Ola bilər ki, bu gün bu zəifləməni və geriləməni hiss etmirik və müasir çağla uyğunlaşdığımızı hesab edirik amma çox təəssüf ki, ilərləyən zamanda bunun fəsadlarını daha dərindən hiss edəcəyik.Çünki, bu gün heyran olduğumuz Avropanın keçmişi çox qaranlıq və cəhalət doludur. Bu haqda öncədən yazdığım “Avropalaşaq,modernləşək, yoxsa özləşib Türkləşək?” isimli məqaləmdə bəhs etmişəm. Amma bu yazımda avropalıların heyran olduğumuz siyasi ,ticari əlaqələrində həyata keçirdikləri sistemin və qurduqları örgütlərin əslində biz Türklərin  tarixində və sosial həyatında daha öncədən var olan sistemlərin və örgütlərin təqlidi olduğu düşüncəsini-tezini doğrulayan bir təşkilatdan bəhs edəcəyəm. Sizləri bizlərin unutduğumuz yadlar tərəfindən örnək alınana ticari və siyasi bir təşkilat haqqında məlumatlandırmağa çalışacağam.Türkiyə Türklərinin ləhcəsində  “ahilik”,Azərbaycan Türklərinin ləhcəsində “əxilik “ olaraq adlandırılan və çoxlarının unutduğu ticari və siyasi bir sistem yazımızın mövzusudur.Azərbaycan türklərinin çoxu “əxilik” sözünü yaxın zamanda adını tez-tez duyduqlari  ABŞ-IN  MADDİ VƏ MƏNƏVİ OLARAQ DƏSTƏKLƏDİYİ VƏ  HƏM DƏ AVROPANIN MAŞASI OLAN   İŞİD adlanan terror təşkilatı ilə bərabər səsləndiyinə adət etsələr də, ARAŞDIRDIĞIMIZ BU sistemin qeyd etdiyimiz yaramaz terrorist sürüsü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Ola bilər ki,  yaramaz terroristlər ərəbcə “ qardaş və qardaşlıq” mənasını verən əxi və ya əxilik kəlməsini öz tərzlərində mənimsəyiblər  və bir -birlərinə “əxi” deyə müraciət edirlər ,amma siyasi və ticari bir sistem olan əxiliyin onlarla həç də  əlaqəsi yoxdur. Sizlərə öncədən bildirmək istəyirəm ki, araşdırmamızın mövzusu olan əxilik Türk kültürünün ən önəmli parçasıdır və bir mənəvi dəyərdir.Kim bilir bəlkə də ABŞ-IN maşası,əmr qulu olan terror təşkilatı İŞİD  yandaşları bilərək bu kəlməni dillərinə dolayıb bu yolla insanlar arasında bu sözə qarşı mənfi- itici yanaşmanın, Türkiyə Türklərinin deyimi ilə “ön yargının”  gündəmdə olmasına xidmət edirlər. Eynən Terror örgütlərinin adına bilərək,qəsdən “ İslam” adını əlavə etdikləri kimi  “əxilik” SÖZCÜYÜNÜ də qutlu və tarixi dəyərini bilərək xüsusi ustalıqla bu kəlməni də istifadə edərək Türk-İslam düşmanlarına xidmət edirlər.Amma əminliklə söyləyə bilərəm ki ,araşdırmamızı oxuduqdan sonra düçüncəniz yaxşı mənada dəyişəcək.Ahilik və ya əxilik təşkilatının anlamaq  üçün onun toplumsal-sosial həyatda nə iş icra etdiyini və nə üçün fəaliyyət göstərdiyini yaxşı bilmək gərəklidir. Bu səbədən də öncə “ahi və  ya əxi” kəlməsinin qaynağı və tarixi sürəcdə qazandığı mənaları araşdırmaq önəmlidir. (1)Çünki, əxi kəlməsinin qaynağı və mənası ilə əlaqədar iki fərqli görüş araşdırmaçılar tərəfindən irəli sürülmüşdür. Birinci görüşə görə; əxi kəlməsinin qaynağı Türkcə olub “akı” kəlməsinin Anadoludakı söyləniş tərzindən  meydana gəldiyi  şəklindədir (2).  Bu fikirdə olanların əsaslandıqları təməl qaynaq qədim Türkcədə yazılmış olan mətnlərdir. Bu mətnlərdə “akı”sözcüyü comərd ,əliaçıq mənalarında istifadə edilmişdir. Burada örnək olaraq bu beytləri göstərə bilərik:Kutadgu Bilig’də;Akı: cömərd,əli açıq  mənasındadır. “tüzün erdi alçak kılınçı siligUvutlug bagırsak akı king elig”Müasir Türkcədə :(Asil,təbiətli,mütəvazi və gözəl xasiyyətli idi;həya sahibi ,mərhəmətli,comərd və əliaçıq idi)(3).Atabetü’l- Hakayık’ta; (4)Akı : “comərd ol” mənasındadır.  “akı bol sala söz sökünç kelmesünSökünç kelgu yolnı akılık tıyur.(Comərd ol ,sənə pis söz,söyüş gəlməsin;söyüş gələcək yolu comərdlik qapadır.)(5)Divanü Lügati-t Türkdə: “Kodhgıl mala akılık bolsun mala ayagaİddhgıl meni togışga yüwgil mala ulaga”Müasir Türkcədə:  (Məni burax,seleklik(əliaçıqlıq) mənim taxma adım (ləqəbim)olsun.Məni savaşa göndər,mənə at yardımı et.)(6)Beləliklə,  “Əxi”və ya “Ahi” kəlməsi semantik(məna) baxımdan dəyərləndirildiyində, Türkcədəki “əliaçıq, comərd, yardımsevər” anlamına gələn “akı” kəlməsinin dəyişməsindən-deformasiyasından(latınca)  ortaya çıxdığı anlaşılır.  Örnək verdiyimiz Divanü Lügati-t Türk ve Atabetül Hakayık adlı əsərlərdə də “akı” sözcüyü eyni mənalarda istifadə edildiyi və ayrıca “Divanü Lügati-t Türk”də “k” sesinin “h” şəklində söyləndiyi bilinir. Yenə Fransız Türkoloqu J. Deney, “Ahi” – “Əxi” kəlməsinin “əliaçıq, comərd, igid” anlamındakı əski və orta Türkcədəki “akı” kəlməsi yerinə anlam və söyləyiş baxımından çevrildiyini irəli sürmüşdür(7) .Bütün bu mətnlərdəki nümunələrlə bərabər avropalı sinoloqun söylədiklərini də sizlərlə paylaşmaq istərdim.Dünyanın ən qədim millətlərindən hesab edilən Çinlilər dövlət qurmağı,əkinçiliyi, heyvan yetişdirməyi ,ticarəti və.b  xüsusiyyətləri Türklərdən öyrənmişlərdir. Müasir dövrün məşhur sinoloqu(7) W. Eberhard,” Çin Tarixi “ adı ilə Türk Tarix Qurumu tərəfindən çap edilən əsərində  , Çinə miladdan öncə 3000-ci illərdə  Kuzey-Batı yəni ŞİMAL-Qərb mədəniyyətini gətirənlərin Türklər olduğunu, onların at bəsləyib, buğda və darı yetişdirdiklərini söyləyirdi (ss. 17-18). Yenə eyni yazar əsərinin, 33-35. Səhifələrində, miladdan öncə 1057-247-ci illər arasında Çində hökmdar olan Çu(Chou) kral soyunun, bir Türk qəbiləsi olduğunu bildirir. O, Çinə başqa Türk qəbilələrinin də gəldiklərini onunların, ulduz və günəş kültünə-tapımına tapan dini inanclarını da Çinə gətirdiklərini qeyd edirlər.Eyni alman sinoloq W. Eberhard ve fransız tarixçi Rene Grousset, “L’Empire de Steppes” adlı əsərində, islamdan öncə qurulmuş Asiya dövlətlərindən Hunların, Avarların, Göktürk və Uyğur Dövlətlərinin Türk olduqlarını və bir çox mədəniyyət baxımından önəmli əsərlər buraxdıqlarını söyləyirlər. Bunlardan Göktürklər minlərcə km. uzunluğunda dərin yeraltı sulama kanalları, əlifba, təqvim, və b. uyqarlıq anıtları-abidələri, təsiri min illik bir müddəti əhatə etmiş olan ahi- əxi  örgütünü-təşkilatını qurmuşlardır.(8)Burdan da nəticə çıxara bilərik ki,əxilik-ahilik islamdan öncə də Türk toplumuna xas özəl bir  gələnək və təşkilatdır və islami qəbul edən Türklər də islami dəyərlərlə bərabər Əxilik təşkilatını daha da təkmilləşdirmişdir.Beləliklə, Ahilik –Əxilik Türk-İslam mədəniyətinin –kültürünün inkişafına xidmət edən əsas ,önəmli ünsürlərdən biridir.“Əxi” kəlməsinin qaynağı və mənası ilə bağlı ikinci bir görüşün də mövcud olduğunu qeyd etmişdik. Belə görüşdə olanlar hesab edirlər ki, əxi sözü ərəb kökənlidir və ərəbcədən Türkcəyə keçmişdir. Buna görə Ahi-ƏXİ sözcüyünün anlamı “qardaşım”dır və kökünə,yəni  ərəbcədə ərkəy qardaş manasına gələn “ah” kəlməsinin sonuna “ye”, yəni birinci şəxsin təkində mənsubiyyət şəkilçisinin gəlməsi ilə qardaşım mənasını ifadə etmişdir.(9) Bu görüşü müdafiə edənlərin  təməl qaydağı ,Ahiliğin-Əhiliyin, ilk olaraq ərəblərdə meydana çıxan “Fütüvvet təşkilatı”ndan təsirləndiyi və bu səbəbdən sözcüyün kökəninin ərəbcə olması gərəkdiyidir. Əxiliyin təsavvufda mühüm bir yeri olan “uhuvvət” i xatırlatmasından dolayı da asanlıqla yayılması və qəbul edilməsi mümkün olmuşdur(10) . Şeyx Fərəc-i Sincanî (ölüm tarixi. 1065) ilə Alaü’d-Dövlə xəlifəsi Aliyy-i Miri’nin (ölüm tarixi. 1136) “Ahı” ləqəbiylə anıldıqları və bu kəlimənin olduqca əski fütüvvetnâmələrdə keçdiyi bilinir. ƏXİ kəlimesinin təsəvvufî özəlliyə sahib oluması bu görüşü müdafiə ediənlər tərəfindən əsas qaynaq  hesab edilir( 11) . Dəbbağlar(ve saraçlar (ordu və atlar üçün  lazımli ləvazimatlar hazırlayan ustalar)kimi Əsnafın başındaki kişilərə yönəldilən bu rəsmi ünvan Osmanlı Türk dövlətindən  öncə Xorasan və Azərbaycanda da Türk  əsnaf kəhyaları ilə şeyxlər üçün istifadə edilmişdir.(12) .Amma mən bu mövzuda fərqli düşünürən və düşüncəmi sizlərlə məqalənin sonunda paylaşacağam.Əxiliyin sözcük mənasından bəhs etdikdən sonra tarixindən də mütləq bəhs etməliyik.Termin olaraq “əxilik” XIII yüzilliyin ilk yarısından XIX yüzilliyin ikinci yarısına qədər Anadoluda, Balkanlarda və Kırımda yaşamış olan Türk xalqlarının sənət və məslək sahələrində yetişmələrini, əxlaqi yöndən ucalmalarına xidmət edən  bir quruluşun adı olmuşdur. Əxi təşkilatının qurucusu olan Əxi Evran Azərbaycan Türküdür və Azərbaycanın Xoy şəhərində dünyaya gəlmişdir. Bəziləri onun  Xorasanda doğulduğunu,bəziləri isə Xoyda doğulub burda ilk təhsilini aldıqdan sonar Xorasana köçdüyünü hesab edirlər. Əxi Evranın qısa adının Əhməd,ləqəbinin Nemətullah olduğu qeyd edilir.Əxilik təşkilatının Anadoluda yaranmasının səbəbi var idi . Anadoluda ilk olaraq Kırşəhərdə  qurulan bu təşkilatın meydana gəlmə səbəbini  Prof . Neşet Çağatay belə ifadə etmişdir: “ Orta Asiyadan Anadoluya köç edən Türkmənlər arasında yer alan çox saydakı sənətkarların asanca iş tapması; bu sənətkarların Anadoludakı yerli Bizans sənatkarları ilə rəqabət edə bilməsi, bazarda özlərini doğrultmaları,mallarını keyfiyyətini qorumaq, istehsalı ehtiyaca görə ayarlamaq, sənətkarlarda sənət əxlaqını formalaşdırmaq, Türkləri ekonomik olaraq güclü hala gətirmək, ehtiyac sahibi olanlara  hər sahədə yardımçı olmaq, ölkəyə ediləcək düşmən qüvvələrinin hücumlarında dövlətin silahlı qüvvələrinın yanında ölkəni qorumaq üçün savaşmaq və Türklük şüurunu sənətdə,dildə,ədəbiyyatda  yaradıb, ayaqda tutmaq,yerləşdikləri bölgələrdə Türk-İslam kültürünü yaymaq əsas səbəblərdən idi”(13).Əxiliyin meydana gəldiyi dönəmdə Anadoluda ,monqolların hücumlarının təsiri ilə ortaya çıxan xaos – qarışıq ortam,bir-birləri ilə davamlı çatışma halında olan qruplar mövcud idi.Anadoludakı bu qarışıq ortam əslində köklü bir toplumsal dəyişimin başladığının da göstərgəsi idi. “Sosio –ekonomik və kültürəl baxımdan toplumdakı köklü dəyişimlərin qarşısında,toplumun fərdlərinin fərqli təpkilər göstərməsi təbiidir. Ahi birlikləri də belə köklü toplumsal dəyişimin yaşandığı dönəmdə,çatışma halında olan qrupları ortaq məxrəcə gətirmək,zəifləyən aşirət bağlarının yerinə yerləşmiş həyat şəklinə uyğun,qoruyucu dəyərlər  meydana gətirmək,bizanslılara qarşı Müsəlman –Türk mənfəətlərini qorumaq və toplumun hüzurunu qorumağa yardımcı olmaq məqsədi ilə qurulmuşdur.”(14) ƏXİLİK təşkilatı həm də şəhər həyatının mənimsənilməsinə də xidmət etmişdir.(15). Hər nə qədər dövlət idarəsinin xaricində qurulmuş və çalışır olsalar da dövlət və millətin qüvvətlənməsinə, davamlılığına xidmət edir, inkişafda, elmdə, sənətdə və hətta əsgərlikdə ƏXi Təşkilatları önəmli bir rol oynayırdılar. Bu səbəblə Ahilik təşkilatına sadəcə düccar, əsnaf və sənatkarlar deyil, eyni zamanda elm adamları və hətta hökmdarlar da üyə ola bilərdi.Ahi –Əxi örgütlənməsi, eyni zamanda Türk kültürünün- mədəniyyətinin gənəl örgüt – təşkilat quruluşunu, yönətilmə tərzini və iş əlaqələrinin çalışma ortamına möhkəmlənmiş halını əks etdirir. Türk tarixi ilə əlaqədar çox önəmli bilgiləri əhatə edən Orhun Abidələrində də qeyd edildiyi kimi, Türklərdə yönəticilərlə yönəldilənlər arasında üstün və aşağı təbəqə  anlamında bir ayrım yox idi. Kağan’ın önəmli görəvlərindən biri də milləti bir baba şəfqəti ilə qoruyaraq, ac olanı doyurmaq və çılpaq olanı geydirməkdir. Her şeydən öncə Kağanın –Xaqanın milləti ilə uyum içində olması, onu qoruması və dövlətin gələcəyini düşünməsi mütləq idi. Bənzər şəkildə Kutadgu Biligdə də yönəticilərin uzun zaman hökm sürə bilmələri üçün qanunu doğru –düzgün həyata keçirməli, xalqı qorumaları, xalqa qəlbdən gələn bir mərhəmət göstərmələri və ədalətlə xidmət etmələri tövsiyə edilirdi(16). Əski Türk gələnəyinin önəmli bir kültür qolu olan Kağanın xalqını bir ata kimi gözətləmısi ilkəsi, Axilik təşkilatının içində sayqınlığı olan bir qüvvəyə dönüşmüşdür. Axilikdə əsnaf başqanı və ustalar bütün üzvləri bir ata şəfqəti ilə qoruyan məsləki, siyasi, əxlaqi və dini lider kimidir. Bu liderlik anlayışı hər qədəmdəki (usta-kalfa-çırak-yamak) çalışanlar arasında ata-oğul arasındakı əlaqəyə bənzər candan əlaqənin yaranmasına xidmət emişdir . (17)Ahilik təşkilatına  təkcə əsnaf örgütü  demək doğru deyildir.Əslində həm də vətənə ,millətə xidmət edən bir istihbaratçı,xəfiyyə görəvində həyata keçirirdi əxilər. Həmçinin,Türklər arasında elmin,mədəniyyətə və sənətkarlığın inkişafına da xidmət edirdi.Həm də müasir dönəmdə Avropalıların  özlərinə məxsus saydıqları istehsalçı və tükədici haqqlarının və bir çox ticari terminlərin də əsası məhz əxi-ahi təşkilatına üzv olan türklər tərəfindən  qoyulmuşdur.Bu haqda araşdırmamızın ikinci hissəsində bəhs edəcəyik.Xüsusi Təşəkkür verdiyi dəyərli bilgilər üçün İshak Çelik bəyə sayqılarımla.İstifadə edilən mənbələr:SELÇUK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLKÖĞRETİM ANA BİLİM DALI SOSYAL BİLGİLER EĞİTİMİ BİLİM DALI. HAZIRLAYAN HİLAL TEMEL “AHİLİK TEŞKİLATININ HALKIN EĞİTİM VE ÖĞRETİMİNDEKİ ROLÜ”.“AHİLER VE AHİLİK KÜLTÜRÜ” MURAT KILINÇ 2010.ARAT,Reşit Rahmeti(1988), Kutadgu Bilig,2.çeviri,TTK.Yay.,Ank. Nakleden:KARASOY,Yakup,Ahi Kelimesi ve Türk Kültüründe Ahilik,Selçuk Üniv. Türkiyat Araştırmaları Dergisi,s.3,Konya,2003.  4. Yüzildə Ədib Əhmət Yüknəki tərəfindən əruz ölçüsü və dördlüklərlə yazılmışdır. Atabetül Hakayık (Gərçəklərin Eşiyində) , Ədib Əhmət Yüknəkinin Qaraxnlı bəylərindən Muhamməd Dad Sipehsalara hədiyyə etdiyi ,hədis və Ərəbcə beyitlərə dayanaraq yazdığı şeirlərlə,əxlaqlı insan olmanını yollarını əxlaq ilkələrini açığlamış,müxtəlif əxlaqi öyüdlər əks etdirmiş,İslami düşüncə və görüşlərə yol göstərici olmuşdur5.ARAT,Reşit Rahmeti(1951), Atabetü’l Hakayık,TDK.Yay.,c.2,İst. Nakleden:KARASOY,Yakup,Ahi Kelimesi ve Türk Kültüründe Ahilik,Selçuk Üniv. Türkiyat Araştırmaları Dergisi,s.9,Konya,2003.ATALAY,Rasim,(1999),Divanü Lügati-t Türk Tercümesi,c.1,TDK.Yay.Sayı:525,Ank. Nak.:KARASOY,Yakup,Ahi Kelimesi ve Türk Kültüründe Ahilik,Selçuk Üniv. Türkiyat Araştırmaları Dergisi,s.11,Konya,2003Ferhat ERARICI,“Ahilik ve Ahilik Kültürünün İktisadi Hayatımızdaki Anlam ve Önemi”, II. Uluslar Arası Ahilik Kültürü Sempozyumu Bildirileri, Kırşehir, 1999, s. 118.http: www.ahiyan.org.ahilik nedir.html.Mikail BAYRAM, Ahi Evren ve Ahi Teşkilâtı’nın Kuruluşu, Konya, 1991, s.3; ERKEN, a.g.e., s. 22.Ziya KAZICI, “Ahilik”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. I, İstanbul, 1988, s.540.ERKEN,a.g.e., s. 23.Zeki PAKALIN, “Ahi Babalık”, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri, C. I, İstanbul, 1948, s.29.ÇAĞATAY,Neşet, a.g.e.,s.95EKİNCİ,Yusuf, Ahilik,Ank.1991,s.14-16Mustafa ŞANAL, Mustafa GÜÇLÜ, “Bir Toplumsallaştırma Aracı Olarak Ahilik”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı:23, 2007/2, s.388.Yusuf HAS HACiB, Kutadgu Bilig, Çeviren: Reşid Rahmeti Arat, 6.Baskı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1994, ss.154-163.EKiNCi, 1989a, ss.41-42.43

Türklərin döyüş fəlsəfəsi – onlar niyə, nə üçün savaşarlar? – ARAŞDIRMA

Türk milləti hər zaman öz qəhrəmanlığı və cəsarəti ilə nam salmışdır. Bu yazımızda tarixdə əski türklərin necə savaşcı olduğunu, vətən anlayışının bizdəki dəyərini və irqimizdən gələn cəsarətlə günümüzdə düşmənə qarşı necə qəhrəmancasına savaşdığımızı xatırlatmağa çalışacağam.Öncəliklə bildirmək istəyirəm ki, türk ərləri, igidləri, xanımları, xatunları hər biri bir savaşcıdır. Bu dəfələrlə sübut olunub. Dastanlarımızda, bir çox yazarların əsərlərində xüsusi ilə mövzu barəsində geniş danışlır. Hətta digər irqlərin sərkərdələri, ədəbiyyatçıları və səyyahları da bunu qeyd edirlər.Qədimdə də türklərin ən əsas özəlliyi savaşcı kimlikləridir. Bu kimliyi türklərə aid olduğunu başqa irqlər də təsdiqləyir. Yaşayış tərzləri, coğrafi təsirlər və təcrübələri bu kimliyi qazanmalarında əsas ünsürlər olmuşdur.Əski türk dastanı olan “Dədə Qorqud” dastanında Türk mədəniyyət tarixi baxımından ən qiymətli tərərflərindən biri də alp (savaşcı) tipinin necə yetişdirildiyini göstərən səhnələrin əks etdirilməsidir. Hər mədəniyyət şəkli özünü yaşadacaq insan tiplərini yetişdirir. Bunun üçün bəzi müəssəsələr yaradır. Köçəri toplumlarda bu funksiya (rusca) – işləm, örf və adətlər tərəfindən saxlanır. “Dədə Qorqud” kitabında da bir gənc alp (savaşcı) olması gərəkən özəlliklər atasözləri və qəlib ifadələr şəkilində sıralanmışdır. Buna görə alp (türk savaşcı); təkəbbürlük eyləməməli, könlünü uca tutmalı, qara polad öz qılıncını çalmalı, malına qıymalıdır. Amma oğul süfrə çəkməyi atadan görməlidir. Oğul da ata adını yarıtmalıdır. Kazılık ata ər minməli, çalup kəsər öz qılıcı ər çalmalıdır. Ərin evinə qonağı gəlməli, ər yalan bilməməlidir. Burda iki cür özəllik diqqət çəkir. Birisi təvazu, dürüstlük, comərdlik, qonaq sevərlik kimi xarakterlərə dayanan özəlliklərdir ki, bunlar hekayələrdə əsasən “ərdəm” sözü ilə ifadə edilməkdədir. Digəri isə qazılı ata minmə, çapul kəsər öz qılıcı istifadə etmə kimi fiziki özəlliklərdir. Bunlarda “hünər” qavramı altında toplanmaqdadır. Bir-birindən ayrılmaz biçimdə qarşımıza çıxan bu özəlliklər, Oğuz alpının “hünərli” və “ərdəmli” olması gərəkdiyi sonucunu ortaya qoymaqdadır.Türk milləti hər zaman özünə məxsus bir savaş, mədəniyyət meydana gətirmişdir. Qurduqları ordular, istifadə etdikləri silahlar daima digər qövmlərə örnək təşkil etmişdir. Qədimdə də irqimizin yaşadığı dönəmdə özləri ilə boy ölçəbiləcək yetənəkdə və texnalogiyada ordu anlayışının olmaması uzun zaman əsgəri zəfərlərinin daimi olmasına səbəb olmuşdur. Həm də bu zəfərlərin əsası güclü hərb startejilərinə sahib olmamız olmuşdur. Qədim türklərdə ordu xalqdır, xalq ordudur. Türklərdə əsgərlik məslək deyil, bünyədə olması gərəkən bir xüsusiyyət olmuşdur. Qeyd etdiyimiz kimi qədim türklərdə ordu toplumun digər kəsimlərindən ayrı düşünülməyən qurumdur. Tarixə səhnə olan bir çox savaşda millət tək vücud halında savaşar, düşməni dəf edər və sonra günlük həyatlarına davam edərlərdi. Türklər əsgərliyi və savaşmağı müqəddəs saymışdır. Türklərdə ordudan qaçanların və Vətənə xəyanət edənlərin cəzası ölümdür. Ancaq döyüş olmadığı hallarda əgər qılınc çəkilərsə, cəzası ölüm olar. Qədimdə türklərin digər ordulardan fərqli olaraq 3 yön təsbit edilmişdir: Türk odusu muzdlu olmur, Türk ordusu daimidir, Türk ordusunun təməli süvarilərdən təşkil edilir.Bura qədər qədimdə irqimizin döyüş qabiliyyətindən və ordunun necə bir qurum olduğundan qısaca bəhs etdim. Bəs Türklər niyə, nə üçün savaşarlardı? Cavab olaraq: “Vətən, yurd, millət və namus üçün” – deyə ağlınızdan keçirdiyinizi bilirəm və bu, belədir. Bizdə Vətən, yurd və topraq anlayışı digər irqlərə görə fərqlidir və qədimdə də fərqli olmuşdur. Bizlər üçün Vətən – yəni yurd müqəddəsdir, uğruna ölünür və öldurulur. Vətən torpağı satılmaz və hədiyyə edilməz. Bizlər tarix boyu vətənimiz üçün savaşmışıq. Bizə vətən, yurd, topraq sevgisi atalarımızdan qalmışdır. Necə ki, Mete xan ondan torpaq istəyən çinlilərə cavabında, “torpaq vətənin malıdır və dövlətin malı başqasına verilməz”- demişdir. Yurd əxlaqı qədim türklərdə çox güclüdür.Türk hökümdarlarından biri Şah İsmail Xətai deyir ki: “Ey Türk oğlu! Dilinin heç bir sözünü dünyanın heç bir dilinə, bir ovuc torpağını dünyanın heç bir dövlətinə dəyişmə! Onu qoru və gələcək nəsillərə ötür!” Hər bir türk eli və ulusu üçün canını və ən sevdiyi şeyləri fəda etməkdən çəkinməz. Qədim türklər yurdlarına bağlıdırlar. Onlar ancaq hür və müstəqil yaşaya bildiyi torpağı Vətən saymaqda (Türk tarixində müxtəlif türk zümrələrinin ayrı vətənləri bundan irəli gəlir) fəqət bu şərtlərin mövcud olmadığı ərazini asan tərk edəbilirlər (Türklərin köçlərinin digər bir səbəbi). Qısaca Türk kültüründə Vətən, Türk tuğlarının və ya bayrağının dalğalandığı yerdir.Türklərlə bağlı digər millətlərin nümayəndələrinin dedikləri bir çox sözlər var. İndi həmin deyimlərin bir qisminə diqqət edək: “İnsanları ucaldan iki böyük məziyyət vardır: kişinin cəsur, qadının namuslu olması. Bu iki məziyyətin yanında həm kişini, həm də qadını şərəfləndirən bir məziyyət daha vardır. Bu gərəkdiyində tərəddütsüz canını fəda edəbiləcək qədər vətəninə bağlı olmaq. Türklər bu məziyyətlərə və fəzilətlərə sahib qəhrəmanlardır. Bu səbəbdən türklər öldürülə bilərlər, lakin məğlub edilə bilməzlər.”Napoleon Bonaparte-Fransız İmparatoru“Silahlı millətin ən canlı örnəyi türklərdir. Onlar ata minər kimi oturar, kəşfə yollanan əsgər kimi oyanıq gəzərlər”Moltke“Savaşın zövqünü almaq istəyən hər kəs türklərlə savaşmalıdır.”La Martine“Türklər ölməyi bilirlər, həm də yaxşı bilirlər. Mən də ölməyi bilən bir millətin yenilməyəcəyini biləcək qədər təcrübəliyəm. Burda heç yoxdan ordular qurmaq və bu orduları ölümə sürükləmək mümkündür. Bu imkanlardan bol-bol faydalanıram. Fəqət, meydana gətirdiyim orduları səndələtən bir əngəl var: Türklərin yaşayan xatirələri! Üç-dört yüzil öncə hər qüdrəti və hər milləti yenən türklər, indi də silinməz xatirələriylə hər təşəbbüsümü səndələtirlər. Hər ürəkdə bu qorxunu sezirəm. Demək ki, yalnız türkləri deyil, onların tarixini də yenmək lazımdır. Bu durumda mən türklərin düzinələrlə, milləti idarə etmələrindəki sirri də anlayıram. Onlar millətləri bir kərə yenirlər, fəqət qazandıqları zəfərləri ruhlara və nəsillərə nəqş edə bilirlər.”M.Montecuccoli (Avstryalı komutan). Digər millətlərdən olan insanlar belə etiraf edir türklərin cəsarətini, döyüşkənliyini və doğuşdan əsgər kökənli olduğunu. Bizlərin tarix boyu hür yaşamaq həyatımızın əsası olmuşdur. Azərbaycan türk yurdumuzun Sovet dönəmində ruslar tərəfindən “xalqların qardaşlığı” adı ilə işğal edildiyi hər birimizə məlumdur. Rusların bu hərəkəti sadəcə xristian qardaşlığı idi. Əks halda bu qardaşlığı Güney Azərbaycandakı türklərlə və türkiyəli türklərlə də qurardıq. Bu siyasətlə biz türklərin milli kimliyini, torpağını, dilini əlimizdən aldılar. Bizim torpağımızda, yurdumuzda qondarma “Ermənistan” adlandırdıqları ölkəni yerləşdirdilər. Bu qardaşlıqda sadəcə ermənilər və ruslar qazanclı çıxdılar. Bizlərə tariximizi, atalarımızı unutdurdular, yurdumuzu öz mülkləri zənn etdilər. Tarixi torpaqlarımızı bizə unutdurmaq istədilər. Bunun səbəbi rusların türklərin tarixini gözəl bilməsi idi. Tarix boyu, öncədən də qeyd etdiyim kimi, türklərdə ordu xalq və xalq ordu idi. “Hər türk əsgər doğular” deyilirdi. Bizlər vətən torpağı üçün ölməyi və öldürməyi gözə alacaq qədər cəsarətliyik. Mustafa Kamal Atatürkün “Vətən torpağı müqəddəsdir və qədərinə tərk edilməz”, sözləri hər zaman türk milləti üçün əsasdır. Tarix boyu torpağımızda düşmənləri yaşatmadıq və yaşatmayacayıq. Allaha çox sükürlər olsun ki, artıq həm ruhən, həm də düşüncə baxımından özləşmiş, özümüzə dönmüşük. Türk millətinin Vətən sevgisi başqadır. Bizlərdə şəhid olmaq şərəfdir. Bizim analarımız qədimdə övladlarını əsgər göndəriyi zaman əlinə və ya kəkilinə xına çəkərlərdi ki, bu hal Vətən uğrunda şəhid olmalarını gözə aldıqlarına işarə idi. Vətən uğrunda ərlərinin, oğullarının şəhid, qurban olması analar üçün şərəfli bir hal olmuşdur hər zaman.“Bayraqları bayraq yapan üstündəki qandır,Torpaq əgər uğrunda ölən varsa vətəndir.”Mithat Cemal KuntayDillər əzbəri olan və hardasa türklərin atalar sözü ola biləcək bu misralar əslində hər şeyi izah edir. Bəli, bizim şanlı türk bayrağızımızın üstündə şərəfli şəhidlərimizin qanı var və torpaqlarımız onların qanı ilə yoğrulub. Bu bayrağın və torpağın qədrini, dəyərini bilmək bizim boynumuzun borcudur. Əks halda manqurtlaşmış, Vətən torpağını satan, insanlıqdan nəsibini almamış bir varlıq halına gələrik. Hər birimiz qədimdə olduğu kimi əsgər olmalıyıq, cinsiyyət fərqi olmadan. Keçmişdə olduğu kimi qadınlarımız da savaşmağı öyrənməli, türk yurdunun və türk millətinin namusunu, şərəfini qorumaqdan geri qalmamalıdır. Unutmayın, hər türk əsgər doğular və bu, hər daim belə olmalıdır. Bizim bayrağımız da, torpağımız da şanlı və dəyərlidir.Hər bir Azərbaycan Oğuz Türkü müharibə şəraitində yaşadığını unutmamalıdır. Torpağımız uğrunda şəhid vermişik. Bizim bir şəhidimiz olanda düşmənin 10 əsgərini məhv edirik, bunu bilirik. Amma unutmayın, qanımızın son damlasına qədər savaşmaq bizim həm atalarımıza, həm də bu torpağa olan borcumuzdur. Axı bizim yurd əxlaqımız var. Bizlər şanlı türk millətiyik və tarixə ad salmışıq. Bu ada yaraşan cəsarətimizi bütün dünyaya göstərməyin zamanıdır.Nə mutlu türkəm deyənə! Artıq gün Türkün günüdür.P.S.Dəyərli məlumatlar üçün Türk komutan İshak Çelik bəyə təşəkkür edirəm.YAZAR:AYNUR TALIBLI.TARİH VE MEDENİYET ARAŞTIRMACISI.İSTANBUL 2018.İstifadə edilən mənbələr:1.KAPLAN, Mehmet (2007), Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar 3 – Tip Tahlilleri, Ġstanbul: Dergâh Yayınları.2.ERGİN, Muharrem (2004), Dede Korkut Kitabı I, Ankara: TDK Yayınları.3.DUYMAZ, Ali (2000), “Dede Korkut Kitabında Alpların Eğitim ve Geçiş Törenleri”, Uluslararası Dede Korkut Bilgi ġöleni Bildirileri, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi BaĢkanlığı Yayınları4.yenidən ergenkon.com.5.Ögel, B. (2001). Türk Kültürünün Gelişme Çağları. İstanbul:Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.Vilh. Thomsen : Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü- İlk Bildiri- Çözülmüş Orhon Yazıtları, Ç. Vedat Köken, TDK yay. Ankara 1993.s 676.Kafesoğlu, İ. (2011). Türk Milli Kültürü. Ankara:Ötüken Yayıncılık.7.Gömeç, S. (1997). Kök Türk Tarihi. Ankara:Akçağ Yayınları.8.GÖKALP, Ziya (2005a). Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Akvaryum Yayınevi9.Dr.prof.İbrahim Kafesoğlu(Türk Milli KÜLTÜRÜ)(Ülke)10.turkish-media.com.Bilgekagan. Türkler hakkında söylenenler(BENSÖYLEMED..11.Roux, J.P. (1997). Türklerin Tarihi. İstanbul:Milliyet Yayınları.12.turkish-media.com.Bilgekagan. Türkler hakkında söylenenler(BENSÖYLEMED13.DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDE SAVAŞÇI EĞİTİMİ Lütfü Kerem BAŞAR

Bir millət, iki dövlət” olmanın BARİZ NÜMUNƏSİ – Türklərin düşmənə qarşı savaşı…

(Qafqaz Türk İslam Ordusunu sayqı və sevgiylə anırıq)Türk milləti tarixən öz ədaləti ilə, məzlumun yanında və zalıma qarşı olması ilə yadda qalıb. Türk dünyaya nizam vermək üçün gəlmişdir və hər zaman öz soyuna sahib çıxdığı da bəllidir…Sizlərə çəkinmədən bildirə bilərəm ki, TÜRK MİLLƏTİNƏ MƏNSUB OLDUĞUM üçün Yaradana şükürlər edirəm. Bəziləri bəlkə də bu ifadəni tam anlamaya və ya mənim ayrı-seçkilik etdiyimi düşünə bilər. Əsla belə deyil, bir Türk qızı olaraq heç bir zaman digər etnik  azınlıqları ötəkiləşdirmədim.Tarix boyu bizlər və atalarımız torpaqlarımızdakı qeyri-millətlərə qarşı xoşgörülü olmuşuq, onlarla çörəyimizi bölmüş və onlara ədalətlə hökm etmişik. Türklər heç bir zamana dövlət qurduqları yeni torpaqlarda yaşayan əski xalqlarin dilinə və dininə yasaq qoymadığı kimi, onlara təyziq də etməmişdir.  Hətta o xalqların təhlükəsizliklərini qorumağı boyunlarının borcu bilmişlərdir. Çünki biz Türklərin törəsi ədalət üzərində qurulmuşdur.Amma təəssüf ki, bizlərin  ədalətli və xoşgörülü siyasətinin qarşılığı çox yaxşı nəticə vermədi. Bunun ən gözdə örnəyi erməni quldurlarıdır. Onlara torpağımızda  özgürcə yaşama haqqı versək də, hər fürsətdə bizlərə qarşı xainlik etmişlərdir. Əgər işğalçı və sömürgəçi siyasətin xasını görmək istəyirsinizsə, rusların və avropalıların tarixinə diqqətlə nəzər yetirsəniz, kifayət edəcəkdir. Belə ki, ƏN YAXIN TARİXDƏ TÜRK YURDU AZƏRBAYCANI İŞĞAL EDƏN RUSLARIN İLK İŞİ BİZ TÜRKLƏRİN DİLİNİ VƏ DİNİNİ YASAQLAMAQ OLMUŞDUR.Mən Türklüyün yaradandan əvəzsiz bir hədiyyə olduğunu qeyd etərkən də, əsla art niyyət, qərəzli bir düşüncə bəsləmirəm. Sadəcə Türklüyün nə qədər dəyərli olduğunu anlayır və bu bilinclə yaşamağımız gərəkdiyinin önəmli olduğunu bilirəm. ATALARIMIZ, DƏDƏLƏRİMİZİN ASİL QANI VƏ QƏHRƏMANLIĞI BİZ TÜRKLƏRƏ ÖRNƏKDİR. Düşmənlərimiz hər zaman bu həqiqəti bilir və bu səbəbdən bizə düşmanlıq edirlər. Bu gərçəyi  Türk dünyasının önəmli düşünürlərindən və öndərlərindən, Azərbaycanın mərhum dövlət başçısı Əbulfəz Elçibəy sözləri ilə daha doğru əks etdirmişdir: "Sən Türk olduğunu untsan da düşmən əsla unutmaz". Tarixə nəzər saldığımızda bu sözlərin nə qədər həqiqət olduğunu görürük. Özəlliklə ruslar, farslar, ingilislər və ermənilər biz türklərə qarşı hər zaman nifrət bəsləmişlərdir. Torpağımızın bütünlüyünə göz dikmişlərdir. Bu gün dünya siyasətinin gərəyi olaraq bizlər farslara və ruslara qarşı "gülərüz" siyasət həyata keçirsək də, amma heç bir zaman bizə qarşı etdikləri düşmənçiliyi unutmuruq. Biz unutsaq da, tarix unutmaz. Çünki Azərbaycan Türklərinin  tarixi və şəhidlərimizin qanı bu gerçəkləri daşa həkk edər kimi yazmışdır.Tariximizin ən önəmli səhifələrindən birinə də Osmalı Türkləri ilə Azərbaycan Türklərinin ortaq qələbəsi həkk olunmuşdur.Bu məqaləmdə tariximizin qürür mənbəyi olan Oğuz Türk yurdu Bakının fatehi Nuru paşadan və Qafqaz Türk İslam Ordusundan bəhs edəcəyəm. Bakının düşməndən azad olmasının 99-cu ildönümünü bu yaxınlarda qeyd etdik. Bu münasibətlə Nuru paşanı ve Qafqaz Türk İslam ordusunu sayqı, sevgi və minnətlə anırıq.Bakı - küləklər şəhəri, gözəl Türk yurdudur. Tarixin bütün dönəmlərində düşmənə "yağlı tikə" kimi görünmüşdür. Təbii, bunun əsas səbəbi doğal zənginlikləri olan nefti və təbii qazıdır. Sizlərə də məlumdur ki, Azərbaycanımızın təbii sərvətləri daima rusların, farsaların və avropalıların iştahasını qabartmışdır. Bununla bərabər Bakı və bütünlükdə vətənimiz Azərbaycan hərbi-stateji və iqtisadi cəhətdən də önəm kəsb edib və bu müasir dönəmdə də eyni dərəcədə öz önəmini qoruyur. Başqa bir deyilmə desək, Azərbaycanımızın  və Bakımızın təbii sərvətləri və coğrafi mövqeyindən gələn özəllikləri səbəbi ilə başı tarix boyu bəlalı olmuşdur.XX yüzilin ilk yarısında 3 qitəyə hökm etmiş Osmanlı Türk imperatorluğu  parçalanmanın eşiyində idi. I Dünya Savaşı  başlamış və Osmanlı Türk dövləti 10 cəbhədə savaşırdı. Ümumilikdə dünyada vəziyyət heç də sabit deyildi. Dünyada baş verən hadisələr Qafqazalara da təsir etmişdi. 1917-ci ildə Çarlıq Rusiyası devrildi və idarə Bolşeviklərin əlinə keçdi. Boşeviklərin verdiyi vədə görə, bir çox millətlər kimi Azərbaycan Türkləri, gürcülər və hətta bir coğrafiyası olmayan ermənilərdə belə, müstəqil cumhuriyyət qurmaq və müstəqillik ab-havası yüksəlməyə başladı. Çünki Bolşeviklər hakimiyyətə gəlmədən öncə xalqların öz qədərlərinin öz əllərində olacağını vəd etmişdi. Ancaq heç də gözlənilən kimi olmadı. Bolşeviklər  devrimdən sonra verdikləri sözləri unutdular və gözlənilənin əksinə, daha qəti siyasət həyata keçirildi. Anadolu Türklərinin gözəl bir deyimi var: "Gələn gedəni aratır". Bu deyim "yeni gələn əvvəlkindən də betər olar" mənasında söylənir və tam da Çarlıq Rusiyasi ilə Bolşeviklərin siyasətinin müqayisəsinə uyğun deyimdir.Çarı devirən Bolşeviklərin əmri ilə “Qızıl Ordu” bütünlükdə Qafqazı siyasi və idari baxımdan daha ciddi bir şəkildə  Moskovaya  bağladı. Qafqazlarda hər keçən gün Bolşevik  təziqləri daha çox hiss olunurdu. Azərbaycanda vəziyyət digər Qafqaz ölkələrinə görə fərqli idi. Səbəbi, öncədən də qeyd etdiyimiz  kimi, zəngin neft və təbii qaz qaynaqlarına sahib olması idi. Ümumilikdə Qafqazla əlaqədar hər planın mərkəzində zəngin təbbi sərvətlərə malik olan Türk Yurdu Azərbaycan vardı. Bütün bu səbəblərdən qaynaqlanaraq, bölgədə tam bir qarışıqlıq hakim idi. Bir tərəfdən Bolşevik Rusiyası sömürgəçi siyasətini həyata keçirməyə, digər tərəfdən Avropa ölkləri Azərbaycan neftindən pay almağa çalışırdı.Bütün bu xarici təsirlərə bir də daxildə olan hadisələr qarışdı və Azərbaycanı  yorğun hala gətirdi. Azərbaycan tarixinin ən qanlı səhifələrindən birinə  bəhs etdiyimiz  dönəmdə baş verən soyqırımı həkk olunuşdur.1918-ci ilin martın ayının sonlarında rus və erməni dəstələri Bakı və ətrafında qətliamlar törətməyə başlamışdı. Vətənimiz Azərbaycan qan ağlayırdı. Bir tərəfdə ağır silahlara sahib bolşevik rus ordusu və onun dəstəklədiyi ,,böyük ermənistan,, qurmaq xəyalında olan erməni çetələri və bu işğalçılara dəstək olaraq gələn ingilis ordusu, digər tərəfdə isə savunmasız, silahsız Azərbaycan Türkləri. Moskvanın silahlandırdığı erməni quldurları daş üzərində daş qoymadı, Türk və müsəlman əhaliyə qarşı terror törətməyə başladılar. Qadın, uşaq, yaşlı ayırd etmədən on minlərlə soydaşımızı qılıncdan keçirdilər və güllələdilər.Məqsəd çox açıq idi, bölgədən Türk-müsəlman toplumunu  təmizləmək. Daha dəqiq desək, Türkü Türkün öz coğrafiyasından silmək. 28-31 mart günləri arasında təkcə Bakıda 17 min günahsız sivil qətl edilmişdi. O günləri Bakıdakı İngilis səfiri, xəfiyyəsi Mac Donel  "Şəhərdə cəsədlərdən başqa demək olar ki, müsəlman qalmamışdı" sözləri ilə ifadə etmişdi. Xüsusilə qeyd etməliyik ki, qətliam sadəcə Bakıda törədilmədi. Şamaxı və Quba başda olmaq üzrə, Azərbaycanın bir çox şəhərində sivil və silahsız insanlar qətl edildi.  Strateji baxımdan  çox önəmli yerdə olan Şamaxı Bakıya sadəcə 110 km məsafədədir. Bu şəhərdə qətl edilənlərin sayı 8 min olaraq ifadə edilir.Sizlərə də məlum olduğu kimi, bütün dinlərdə ibədətxanalar müqəddəs olaraq hesab edilir. İnsani dəyərlərə önəm verən insanlar işğal etdikləri torpaqlarda ibadətxanalara, kitabxanalara toxunmazlar, amma insanlıqdan nəsibini almayan ermənilər və onların dəstəkləyicisi olan bolşevik rus ordusu ibadətxanaları və kitabxanaları belə yandırıb məhv etmişdir…Haşiyə: SİZİN DİQQƏTİNİZİ TARİXDƏ TÜRKLƏR TƏRƏFİNDƏN  YÖNƏTİLƏN TORPAQLARDAKI FƏRQLİ DİNLƏRİN İBADƏTXANALARINA YÖNƏLTMƏK İSTƏRDİM. Çünki Türklər əsla digər etniklərin dinlərinə, ibadətxanalarına və mədəni önəmi olan əsərlərinə qarşı hörmətsizlik etməmişlərdir. Bu gün İstanbula səfər etdiyinizdə bunu açıq-aydın görə bilərsiniz. Eynən Bakıda da kilsələrə və müsəvilərin ibadətxanalarına nəzər yetirməniz kifayət edəcəkdir. Amma bunun tam əksini bütünlükdə Avropada görə bilərsiniz. Hətta üzdən iraq qonuşalarımız ermənilərdə də bunun açıq nümunələri vardır. İşğal etdikləri Azərbaycan Türk torpağlarındakı bütün məscidləri xarabalığa çevirmiş, saygısızca yandırmışlardır.O dönəm Şamaxıda da eynən belə etdilər. Silahsız və günahsiz  Azərbaycan Türkləri Şamaxıda yerləşən məscidə ermənilərin toxunmayacağını düşünürdülər. Ancaq heç də düşünülən kimi olmadı və minlərcə TÜRK məsciddə yandırılaraq vəhşicəsinə qətl edildi. Eyni ilin iyul ayında qurulan Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sənədləri də yaşanan qətliamı gözlər önünə sərmişdir.  Bəhs edilən komissiyanın üzvü albay-polkovnik (rusça) Andrey Fomiç Novatskinin raporunda bele qeyd edilir: "Şamaxı qətliamına öndərlik edən quldur dəstəsinin rəisi  S.Lalayevin əmri ilə ilk sırada yaşlılar, qadın və uşaqlar qətl ediləcək, küçələrdəki müsəlmanlar öldürüləcək, məscidlər yandırılacaqdır. Çox sayda uşaq və qadın məsciddə gizlənmişdi. Zənn edirdilər ki, məscidin hörmətli mollası Axund Molla Cəfərə ermənilər toxunmazlar. Ermənilər məscidə girərək Axundun gözlərini oydular, dilini, burnunu  və qulaqlarını kəsdilər, sonra isə güllələdilər. Axundun evində və məsciddə gizlənmiş olan bütün qadın və körpələri qətl etdilər. Şamaxıda erməni dəstələri toplam 58 kəndi, 8 min Azərbaycan Türkünü qətl etdilər”.Qubada törədilən qətliamın da nəticələri ağır oldu.  Qubada 122 kənd, 26 məscid və onlarca məktəb yerlə bir edildi.  Çoxu qadın, uşaq və yaşlı olmqla, 16 min Azərbaycan Türkü qətl edildi. Bu acımasız qətliamın izlərini silmək  üçün şəhid  edilmiş minlərcə insanın cəsədi toplu məzarlara gömüldü.Sonradan Qubada ermənilər tərəfindən qətl edilən insanların xatirəsinə abidə ucaldıldı. Bu abidənin divarlarında  erməni vəhşiliklərini açıq-aydın göstərən təsvirlər əks edilmişdir. Həqiqətən bu təsvirlər də əks olunana mənzərələr (vəhşiliklər) insanın qanını donduruacaq dərəcədə vəhşət doludur.Bütün bu qətllərdən və zülmdən qaynaqlanaraq Azərbaycan Türk yurdunun gücü tükənmək dərəcəsinə gəlmişdi.  Amma Azərbaycan Türkləri ümidsiz deyildi. Erməni-rus quldurlarının gözü isə Türk qanına doymurdu.  Türk qanına doymayan düşman Anadolu Türklərinə qarşı etdiyi vəhşiliyi eynilə Azərbaycan Türklərinə qarşıda törədirdi. Hal belə olunca Azərbaycanın öndə gələn aydınları qərar verdilər ki, qardaşdan yardım istəsinlər. Osmanlı Türk İpmeratorluğundan yardım istəmək məqsədilə Məmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyi  ilə bir heyət İstanbula səfər etdi. Ənvər paşa və Sultan Mehmet Reşat xanla görüşdülər. Ancaq vəziyyət hər zaman olduğundan daha çətin idi. Osmanlı Türk dövlətinin Qafqaza ordu  göndərməsi sadəcə ruslara deyil, ermənilərə, ingilislərə qarşı da savaşması demək idi. Ayrıca I Dünya Savaşında Osmanlı dövlətinin "müttəfiqi" Almanya da Türklərin  Qafqazda güclənməsini istəmirdi. Yəni Osmanlı dövləti qardaş Azərbaycan yardım etməklə dünyanın "siyasi gücləri"nin istəklərinə qarşı çıxmış olacaqdı. Osmanlı Türk dövləti bu şərtlər altında belə Azərbaycan Türkü qardaşlarına gərəkən yardımı etmək qərarına gəldi. Avropalıların və rusların deyimi ilə "xəstə adam" - Osmanlı Türk İmperatorluğu bu yardım istəyini qarşılıqsız buraxmadı.Sizlərə bildirmək istərdim ki, rusların xüsusilə imperator I Nikolay tərəfindən ard-arda gələn savaşlar nəticəsində topraq itirən və Avropanın mali nəzarətinə keçmiş olan Osmanlı İmperatorluğuna "xəstə adam" adı verilmişdi.  Nikolayın  Sankt-Peterburqda 9 yanvar 1853-cü il tarixində dilə gətirdiyi deyim belə idi: "Qollarımız arasında xəstə, ağır xəstə bir adam var". Sonradan bu uydurulmuş "xəstə adam" adına 12 may, 1860-ci ildə "The New  York Times " tərəfindən "avropanın" hissəsi əlavə edilərək "avropanın xəstə adamı" şəklində yayılmışdır.  Maraqlısı budur ki, "xəstə adam" deyiminin sahibi, Çar I. Nikolay Kırım Savaşı sırasında öldü, yenə bu savaşda Osmanlını "xəstə adam "olaraq dəyərləndirən Rusiya Osmanlıya yenildi. Həm də  öncədən qeyd etdiyimiz kimi, Çarın Rus İmparatorluğu "xəstə adam" dediyi Osmanlıdan öncə, 1917-ci ilə çökdü. I Dünya Savaşında da müttəfiqlər Osmanlını ağıllarınca kiçiltmək üçün "boğazın xəstə adamı" deməyə davam etmişlərdir.  Beləliklə Azərbaycan Türklərinin yardım istəyini tərəddüt etmədən qəbul edən Osmanlı Türk dövləti Azərbaycanımızı düşmən işğalından qurtarması üçün Qafqaz İslam Ordusunu görəvləndirdi…(Davamı var)YAZAR :AYNUR TALIBLI .TARİH VE MEDENİYET ARAŞTIRMACISI. İSTANBUL2018İstifadə edilən mənbələr: 1. TRT . KAFKAS İSLAM ORDUSU.belgesel,muhbir Emrah Timurçin Yazıcı. 2. BAKÜ’NÜN KURTARILMASI UĞRUNA TÜRK DİPLOMASİSİNİN MÜCADELESİ: 1918 YILI. Bakü Devlet Üniversitesi, Azerbaycan. B Avrasya Dosyas›, Azerbaycan Özel, ‹lkbahar 2001, Cilt: 7, Say›: 1, s. 18 3.  Kafkas İslam Ordusu-Bakü. TRT.AVAZ  15 EYLÜL 2015. 4. Hasan Tahsin Fendoğlu (2002). "Osmanlı-Amerika ilişkileri, 1786-1929". Beyan. ss. s. 238. 5.  Austria in Extremis (İngilizce). The New York Times. 12 Mayıs 1860. Erişim tarihi: 13 Kasım. 6.  " Osmanlı'ya " hasata adam" sıfatını kim takmıştı? '' isimli makaleden   Sedat Uyar / dünyabülteni7.   "Modernization of Turkey" (İngilizce). The American Forum for Global Education. 27 Mayıs 2015                    tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Kasım.8.  Ali Osman Öztürk (2000). "Alman oryantalizmi". Vadi Yayınları. ss. s. 74.73..9. TRT . KAFKAS İSLAM ORDUSU.belgesel,muhbir Emrah Timurçin Yazıcı. P.S. Hə zaman öz məsləhətləri və dəyərli bilgiləri ilə dəstək olan Türk komutan İshak Çelik bəyə təşəkkürümü bildirirəm!

TÜRK TOPLUMUNDA QADININ YERİ VƏ DƏYƏRİ

Azərbaycan, Türk Oğuz yurdudur və biz qədim tarixə malik olan Oğuz Türkləriyik. Biz Türklərin tarixində qadın, xatun və ya xanım dəyərli və əvəz olunmazdır. Dünya tarixinin səhifələrini aramla incələsək türklər qədər qadına dəyər vərən, qadını ucaldan ikinci bir millətin olmadığını açıq aydın görərik. Bu gün bu yazımda sizə digər toplumlarda, millətlərdə qadının yeri ilə türk millətində və türk toplumunda qadının yerini müqayisə edəcəyəm. Öncəliklə onu qeyd etmək istərdim ki, ailə bu gün olduğu kimi əski türklərdə də önəmli və önəmli olduğu qədər də dəyərlidir.Türklərdə ailənin təməlini qadın təşkil edir. Türk qadını ailəsində söz sahibi olmuş və ərinə igidinə daima dəstək olmuşdur. Bu hələ milatdan öncə də belə idi. Avropada, Afrikada, Ərəbistanda qadınlar kölə kimi satılsa da türk qadını daima hürr azad olmuşdur. Qədim Türklərdə qadın ailədə söz sahibi olduğu qədər siyasi və iqtisadi əlaqələrdə, dövlətin idarəsində də söz sahibi olmuşdur. Qadınlar gözəl qılınc oynadar, at minər və güləşərdilər. Qadınlar savaşda da iştirak edərdi. İndi bunu oxuyanların çoxu mənim irqimi övdüyümü zənn edəcəklər, amma bu gərçəkdir və bu gərçəkləri mən sizə tarixi qaynaqlarla bildirəcəyəm.Qədim Türk atalar sözündə belə deyilir: “Birinci zənginlik sağlıq, ikinci zənginlik yaxşı qadındır”.’ Türklər qadına yüksək dəyər verir demişdik ve bunu qədim türklərin tək evlilik etməsində də görürük. Yəni bir qadınla evli olduqları zaman ikinci bir qadın almazlardı. Hun tükləri dönəmindən başlayaraq qadın kişi ayrımı edilməzdi. Hunlarda qadını kişinin tamamlayıcısı sayılır və qadınsız heç bir şey edilməzdi. Hətta elə ki, Kağanın əmirnamələrində “Xaqan buyurur” ifadəsi yalnız yer alırdısa və Xaqanın Xatununu, yəni xanımının adı qeyd edilməsə o, əmirnamə keçərli olmazdı, qəbul edilməzdi. Yabancı ölkələrin elçiləri yalnız xaqanın hüzuruna çıxmazdılar. Elçilərin qəbulu əsnasında xatunun da xaqanın yanında olması mütləq idi(1). Bəzən də xatunlar tək başına elçiləri qəbul edirdilər. Örnək olaraq Avropa Hun ölkəsinə gələn elçilər Atillanın xanımı Arıq Han tərəfındən qəbul edilir və dövlət işləri ilə əlaqədar görüşürdülər. Qəbul törənlərində, ziyafətlərdə, şölənlərdə xatun xaqanın sol tərəfində otururdu. Siyasi və idarə görüşləri dinləyər və fikirlərini söyləyərdi. Türkiyəli yazar Gökalp bu mövzunu belə qeyd edir “Əski irqlərin heç biri türklər qədər qadına haqq verməmiş və sayqı göstərməmişdir”(2).Göktürk və Uyğurlarda da xaqanın xanımı xatun dövlət işlərində əri ilə bərabər söz sahibi olmuşdur. Hunlarda olduğu kimi onlarda da əmirnamələr yalnız xaqanın adına deyil, “Xaqan və Xatunun namına” deyə ortaqlaşa imzalanmaqdadır. Ailə içində də qadın yüksək söz sahibi olmuşdur(3). Asiya Türklərində Göktürklərin tarixi və yaşamları ilə əlaqədar ən önəmli qaynaq Orhun kitabələridir. VII yüz ildən başlayaraq Orhun Kitabələrində dövlət işlərini bilən “Katunlardan” yəni xatunlardan söz edilir. Orhun kitabələridə də Xaqan ve Xatun buyurur sözləri ile başlayır. İslamdan öncə də Türk qadınlarına verilən önəmlə əlaqədar çox mənbələr var, bunlardan biri də hələ İslamdan öncə İtil (Volga) Bulqarlarını səyahət edən İbni Fadlan, öz əsərində türk toplumunda qadının yerinin heyrətləndirici olduğunu etiraf etməkdə və heyrətləndiyini gizlətməməkdədir. Fadlan, xatunun hökümdarın yanında oturduğunu bunun türklərin adəti olduğunu qeyd edir. Türk qadınının əsla kişilərdən qaçmadığını qeyd edir. Başqa biz ərəb səyyahı İbn Batu belə yazır “Burda qəribə bir hala şahid oldum ki, o da Türklərin qadınlarına göstərdiyi hörmətdir. Burda qadınların qiyməti və dərəcəsi kişilərdən daha üstündür”(4).Eyni zamanda bu yazdıqlarımı qədim Türk dastanlarında da açıq aydın görə bilərik. Dastanlarda qadın kişinin güc və ilham qaynağı olduğu bildirilir. Bizim milli dastanımız olan Kitabi -Dədə Qorqud hekayələrində də buna rast gəlirik. Örnək olaraq “Dəli Domrul hekayəsində” Domrul canının yerinə öz canını verməyə razı olacaq birini bulmağa çalışır və bunu qadında tapır, qadını ona heç çəkinmədən ” canını verəcəyini” söyləyir. Eyni zamana qədim Türklər öz soylarından olan qadınlarla evlənməyə üstünlük verərdilər və bu Türk ata sözümüzde belə qeyd edilir “Ey Türk oğlu Suyu çaydan qızı soydan al(5). Bunun səbəbi yazının əvvəlində də qeyd etiyim kimi Türk qadının cəsarəti ve şərəfli olmasıdır. Türk qadını daima at belində əlində qılınc və savaşda birincidir. Yenə Dədə Qorqud dastanımıza baxsaq, hekayələrdən “Bamsı Beyrək” hekayesinde yer alan Banu Çiçək ,bunun ən gözəl örnəklərindən biridir(6). Bir başqa örnək Selcan Xatundur. Selcan xatun düşmənin gecə ərinə basqın etməsindən şübhə etməkdədir. O ərinə xəbərdarlıq edər və savaş başlayar. Mücadələ sırasında ərinin atı yaralanar. Savaşa hazır bir şəkildə kənarda gözləyən Səlcan Xatun atını düşmənin üstünə sürər və onu qılıncından keçirər(7).Türk qadınının qəhrəmanlığı yazmaqla bitməz. Türklərin xatunlarına verdiyi dəyəri sizlərlə tarixi bilgilərə əsaslanaraq bölüşdüm. İndi gəlin digər irqlərin qadınlara verdiyi dəyəri incələyək. İlk öncə İngilislərlə başlayaq. İngiltərdə XI. yüzilə qədər ərlər arvadlarını sata bilirdi. Xiristiyanlar isə qadına şeytan gözü ilə baxmşlar. Yenə İngiltərədə qadın murdar varlıq sayıldığı üçün, İncilə əl vurmurdu. Qadınlar İncirloxumaq haqqına Hanri dövründə (1509-1547) sahib oldular. İngilis keşişi Dourun Westminister kilsəsindəki nitqindən “Bundan yüz il öncəsinə qədər qadın kişinin süfrəsində oturmaq haqqına sahib olmadığı kimi, söz soruşulmadan danışması da qadağan idi. Kişi başının üstündə böyük odun parçası asardı, lazım gəlsə qadını cəzalandırmaq üçün onu istifadə edərdi. Oğlan uşaqları isə analarına ev içində xidmətçi qadından yuxarı dəyər verməzdilər.Çinlilərdə qadın insan sayılmazdı və ona ad belə verilməzdi . Qız uşaqlarına ad verilməz, bir iki üç deyə çağırılırdı(8). Həyatı boyunca bir kişinin yönətimində yaşamalı idi. Qadın xidmətçi sayılır əri və uşaqları ilə eyni süfrədə otura bilməzdi. Ayaqda durub onlara xidmət etməli idi(9). Farslarda qadın kişiyə itaət etməyə məcbur edilirdi. Bir kişinin birdən çox qadinla evlənməsi normal idi. Qan bağlılığının nigaha mane olmaması səbəbi ilə Sasani İranında farslar anaları və bacıları ilə nigaha girə bilirdilər, hətta buna təşviq edilirdi(10). Cahiliyyə ərəblərin də qız uşağı diri-diri gömülməsi bir gərçəkdir. Qız uşağına sahib olmaq şərəfsizlik hesab edilirdi. Buddizmin qurucusu budda isə ik başlarda qadınları dinə qəbul etməmişdir. Əski yunanalarda qadının bir dəyəri yoxdur. Əşyalardan fərqsiz olan qadın digər mallar kimi satıla ve miras kimi bağışlana bilirdi(11). Slavyanlarda (ruslarda) qadın əşya kimi qiymətləndirilir. Zodruga deyə adlandırılır. Slav ailəsində uşaqlara da əsir kimi baxılır. Ruslarda qadı əri ilə bərabər gömülür. Rus hökümdarlarının, yaxın adamlarının gözü önündə xalqdan cariyələrlə münasibət yaşayırdı.Sizinlə digər millətlərdə qadına verilən dəyəri paylaşdım. İndi əminliklə hər zaman Türk milləti qədər qadına dəyər verən ikinci bir millətin olmadığını çəkinmədən yenidən qeyd edə bilərik. Azərbaycan Türk yurdunda və bütün Türk məmləkətlərindəki igidlər atalarımızın xatunlarına,x anımlarına verdiyi dəyəri yenidən qadınlarına verməli və Türk qadınını uca tutmalıdırlar. Aynur TALIBLI – Tarih ve Medeniyet Araştırmacısıİstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Tarih ve Medeniyyet Araştırmaları Bölümü Yüksek Lisans ÖğrencisiYazarın diğer yazıları için tıklayınız.______________________________İstifadə edilən mənbələr:1. Ali Ahmetbeyoğlu; Avrupa Hun İmparatorluğu, TTK Yay., Ankara,2001, s.151.2. Ziya Gökalp; Türkçülüğün Esasları, ( Hzrl. Mehmet Kaplan), Varlık Yay., Ġstanbul 1970, s. 35.3. Özkan Ġzgi; “İslamiyetten Önce Türk Kadınları“, Türk Kültürü Araştırmaları, Ankara,1975, s.145155.4. Muharrem Ergin; Orhun Abideleri, Boğaziçi Yay., Ankara, 1989, s.21,35.5. Azərbaycan Birliyi sehifəsi facebook.com.6. Muharrem Ergin; Dede Korkut Kitabı, Boğaziçi Yay, İstanbul, 2001, s.64.7. M. Ergin; Dede Korkut Destanı, s.122.8. http://www.turkforum.net/710575-eski-turklerde-kadin.html, 18.5.2012.9. Necla Arat; Kadın Sorunu 2. Baskı, Say Yay., Ġstanbul, 1986, s.2610. http://translate.google.com.tr/translate?hl=tr&langpair=en%7Ctr&u=http://www.iranchamber.com/history/articles/women_in_ancient_persia.php23.5.201211. http://www.turkforum.net/710575-eskiturklerde-kadin.html,18.5.2012, http://www.turkforum.net/710575-eski-turklerde-kadin.html 18.5.2012.12. TARİHÎ SÜREÇ İÇERİSİNDE TÜRK TOPLUMUNDA VE DEVLETLERİNDE KADININ YERĠ VE ÖNEMİ HISTORICAL PROCESS AND THE IMPORTANCE OF WOMEN IN THE TURKISH SOCIETY AND THE STATES Yrd. Doç. Dr. Ahmet GÜNDÜZ Ahi Evran Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İlköğretim Sosyal Bilgiler Öğretmenliği ABD13. https://gokturukler.wordpress.com/…/ko…/eski-turklerde-kadın.

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: HƏSƏN BƏY ZƏRDABİ (6.Yazı)

Zərdabinin fəlsəfi görüşlərinə gəlincə, bu daha çox öz əksini təfəkkürün varlığa, ruhun təbiətə münasibətində tapmışdır. O, kainatın yaranışı, Günəş və Ayın tutulması ilə bağlı formalaşımış dini mövhumat və dini xurafatı tənqid edərkən özünəməxsus şərhlər də vermişdir. Məsələn, Zərdabi də hesab edir ki, Günəş birdən-birə deyil təkamül yolu ilə materiyanı əhatə edən dumanlıqdan ortaya çıxmışdır. O, Günəş sisteminin ortaya çıxması ilə bağlı “Yeni ulduzlar” məqaləsində yazırdı: “Ehtimal ki, elə bir il, hətta elə bir gün olmur ki, ucsuz-bucaqsız kainatın hər hansı bir nöqtəsində günəşlər öz aralarında toqquşaraq, planetləri ilə birlikdə közərmiş kütlələrə çevrilməsin. Bu zaman onların yerində son dərəcə böyük dumanlıq əmələ gəlir ki, Laplasın məşhur fərziyyəsinə görə, bu dumanlıqdan yeni planet sistemi inkişaf edəcəkdir”. O, Günəş sistemi kimi, Yer kürəsinin yaranmasını da təkamül əsasında izah etmiş və onun öz qanunları ilə idarə olunduğuna inanmışdır. Ona görə, Yer kürəsi milyon illər nəticəsində indiki halına gəlib çıxmışdır: “Elmə və hükəmanın əqidəsinə görə Küreyi-ərz əmələ gələndə artıq istidən ərimiş şeylərdən mürəkkəb imiş. Çünki belə su kimi havada olanda kürə olub və kürə fəzada, yəni dünyaları əhatə edən boşluqda dövr edən zaman bu boşluğun mürur ilə soyuyub üzü qabıq bağlamış... Küreyi-ərzin ömrü 10-20 min il deyil, bəlkə də 10-20 milyon ildən də ziyadədir. Ona görə bu zamanda qoca Yerin üzündə xeyli təğyir və təbəddülat vaqe olmuşdur... Yer üzündə olan hər bir qatın ömrünü, yəni o qat əmələ gələn zəmanənin uzunluğunu mü­la­hizə edəndə məlum olur ki, bizim Küreyi-ərz çox qədimdir”. Eyni zamanda, o, materiyanı vahid vücud kimi görmüş, yəni maddi və mənəvi olanların bütünlüyündən çıxış etmişdir. Zərdabiyə görə, materiyada baş verən bütün hadisələr bir-birilə bağlıdır. Ancaq bu bağlılıq Günəş sistemi ilə əlaqədardır, ulduzların düzülüşünə görə deyil. Bir sözlə, bütün kainat vəhdətdədir, ancaq bu vəhdət Ay və ulduzların Yer kürəsinə təsirindən çox Günəş sisteminin tərkib hissəsi olmağına aiddir. Zərdabi yazır: “Bir vaxt insanlar inanmışlar ki, səma cisimləri Yer üzündə həyatın gedişinə bilavasitə təsir edir. Göy cisimlərinin bu təsirilə məşğul olan ayrıca bir elm-astrologiya mövcud idi. Şahzadə nisbət ailələrin bu və ya başqa üzvü dünyaya gələrkən bu elmin xadimləri çağırılardı ki, onlar da göy cisimlərinin bir-birinə nisbətən düzülüşlərini müşahidə edərək yeni doğulmuş uşağın taleyi haqqında nəticə çıxarardılar. Buradan da belə bir məsəl meydana gəlmişdir: filankəs xoşbəxt ulduz altında doğulmuşdur. Lakin dəqiq elmlər astrologiyanı puça çıxartdı: elm Yer üzərində həyati hadisələrin Günəş yaydığı istidən və işıqdan asılılığını sübut edib, digər səma cisimlərinin təsirini kənar etdi və beləliklə, astrologiyanı dəfn edərək bütün Yer üzərində yaşayanlar üçün ümumi qanun olduğunu müəyyən etdi”. Ancaq Zərdabi onu da istisna etmir ki, Günəş, Ay və Yerdə baş verən hadisələr arasında bağlılıq vardır. Belə ki, Günəş və Ayın təsirindən Yer kürəsində dənizlər qalxır, sel daşqınları olur. O yazır: “Küreyi-ərz, Ay, Gün və qeyr ulduzların bir-birlərini ahənrüba kimi çəkib dövr etməgi məlumdur. Ulduzlar Küreyi-ərzdən çoz uzaq olduqlarına onların Küreyi-ərzə gücü də azdır. Amma Ay və Gün Küreyi-ərzə yaxındır və gücləri də artıqdır. Onların gücündən Yer üzündə olan hava və su qismi şeylər qalxıb hündür olur. Ay və Gün Yerin üzdəki şeyləri hərə bir tərəfə çəkdiyi vəqtdə o şeylər az qalxır, amma ikisi də bir tərəfə çəkəndə artıq qalxır”. Zərdabi “Ayın fazalarının Yer üzərində üzvi həyata təsiri” məqaləsində isə yazır ki, Yer kürəsi və Ay arasında xüsusilə əlaqə vardır: “Budur 20-ci əsrin ərəfəsində yenidən belə bir sual meydana gəlir: axı, bəlkə də yer üzərində həyat həqiqətən göy cisimlərinin təsirindən tamam azad deyildir. Amma belə şübhə ancaq Ayın üzvi həyata təsiri haqqında yaranmışdır, yəni Ayın öz orbiti üzrə hərəkətinin bioloji əhəmiyyəti bütün elm xadimlərinin diqqətini özünə cəlb etmişdir”. İ.Rüstəmov hesab edir ki, Zərdabi Günəş sisteminin müxtəlif planetləri arasındakı əlaqə və asılılıqdan mühüm materialist nəticələr çıxarmışdır: “Zərdabi Günəş və Ayın tutulması hadisəsinin Günəş, Ay və Yerin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsi və hərəkət qanunları ilə izah edir. O, Günəş sisteminin bu üç böyük üzvünün hərəkət və inkişaf qanunauyğunluqları haqda elmi nəticələrə əsaslanaraq, mövhumatın güclü olduğu bir şəraitdə Ay və Gün tutulmasının ilahi mahiyyəti haqqında uzun müddət şüurlarda kök salmış yanlış təsəvvürlərə zərbə endirir və bu barədə maraqlı mülahizələr söyləyir”. Şüuru materiyanın məhsulu kimi, materiyadan sonra yaranmasına inanan Zərdabinin fikrincə, “şüur, hər cür üzvi materiyanın deyil, yüksək dərəcədə təkmilləşmiş canlı materiyanın, insan beyninin məhsuludur”. O, yazır: “İnsanın hər bir hərəkəti və fikir dərəcatı beyin ilədir və beyin başda və beldə olur və oradan bədənin hər tərəfinə damarları gedir. Necə ki bir maşının hər bir puçi və digircəyi o maşın üçün lazımdır və onsuz maşın işləməz, habelə bədənin hər bir əzası ona lazımdır, onsuz bədən iş görməz, yəni tələf olur”. Zərdabiyə görə, insan təbiətin məhsulu olduğu üçün, ona məxsus olan şüur ya da beyin onunla birlikdə təkamül prosesi nəticəsində meydana çıxmışdır. Bir sözlə, bu məsələni də daha çox materialistcəsinə izah edən Zərdabinin fikrincə, əvvəlcə cansız materiya, daha sonra şüursuz olan canlı materiya və sonunda da şüurlu canlı materiya təşəkkül tapmışdır. Zərdabi yazır: “Yer üzərində əvvəl nəbatat və heyvanat əmələ gəlmiş... və axırda insan dünyaya gəlmiş, çünki axırıncı qatın üstə insan və onun kəmiklərinin, ya bir qeyri hissənin şəkli tapılır, ondan irəli əmələ gələn qatların içində insandan heç bir əsər yoxdur”. “Elmi-heyvanatdan” adlı məqaləsində isə o, yazır ki, bitkilər, heyvanlar və insanlar bir mənşədən törəmişlər. Xüsusilə, heyvanlarla insanlar arasında ümumi oxşarlıqlar vardır. Zərdabi yazır: “İnsanın bədəninin üzvlərindən danışan vəqtdə arabir deyirik ki, filan heyvanın filan üzvünə bax. Həqiqət, insan da qeyr heyvanların birisidir... İnsan yemək-içməkdə, nəfəs almaqda, doğub-törəməkdə və qeyridə heyvandır və heyvanlar zümrəsinə daxildir”. Ancaq ümumi mənşə etibarilə insanlar heyvanlar aləminə daxil olsalar da, şüur sahibi olmaqlarına və əmək alətlərindən istifadə etmək bacarıqlarına görə, digər canlılardan fərqlənirlər. Xüsusilə, insanın şüurunun meydana gəlməsi nəticəsində, yəni əqlinə görə digər canlılardan fərqli duruma düşmüşlər. Bunu, hələ qədim filosoflar təsdiq edərək yazıblar ki, insan da heyvandır, yalnız əqli olduğuna görə heyvanların padşahıdır. Zərdabi yazır: “İnsan və heyvanların padşahı olmağı xüsusunda deyirmişlər ki, insanın bədəni çılpaq olduğuna heyvanın bədənindən zəifdir, amma insan ağıl ilə parça toxuyub, öz üryan bədəninə paltar tikmək ilə və təmirat bina edib özünü havanın dəyişilməyindən mühafizə etmək ilə öz zəif bədənini heyvandan yaxşı saxlayır. İnsanın iti dişi, dırnağı, buynuzu yoxdur, amma ağıl ilə insan ox, bıçaq və qeyr alət qayırıb, heyvanatın diş və dırnağından özünü mhafizə edir. İnsanın bədəni düz durmaq səbəbinə onun üçün çabuqluq, yəni yeyin yürümək mümkün deyil, amma at, eşşək və qeyr heyvanları tutub, öyrədib handa bir yeyin heyvana faiq gəlir. Xülasə, insan ağlı artıq olmaq səbəbinə hər bir heyvanata faiq gəlir. Pəs insan heyvanların padşahıdır”. Zərdabi belə bir qənaətə gəlir ki, insanda təkamül nəticə­sində ortaya çıxan şüur materiyanın inkişafının ən ali mərhələsidir. Zərdabiyə həsr etdiyi moqrafiyasında onun şüura olan münasibətini şərh edən prof. İzzət Rüstəmova görə, o, nə idealist­lər kimi şüuru qeyri-maddi substansiya olan “ruhun” məhsulu hesab etmiş, nə də şüuru materiyanın forması, üzvi materiyanın məhsulu kimi görmüşdür: “Zərdabi hər iki nöqteyi-nəzərin əsassız olduğunu göstərərək, konkret surətdə sübut edir ki, şüur nə materiyanın bir formasıdır, nə də hər cür üzvi materiyanın məh­su­lu­dur. Şüur psixi fəaliyyətin yüksək forması olmaq etibarilə üzvi materiyanın inkişafının çox yüksək məhsulu kimi meydana gəl­midşir. Şüur materiyanın bir forması deyil, onun inikasıdır”. Şüurun əmələ gəlməsi, beyin və şüura aid məsələləri izah edərkən Zərdabi yazırdı ki, beyinlə şüurun qarşılıqlı əlaqədə olması şübhəsizdir. Çünki insan beynində baş verən xəstəliklər insanın şüurunda öz təsirini göstərir. Deməli, insanın şüuru xarici aləmlə birbaşa bağlıdır. Məsələn, bədən tələf olanda, şüur da yox olur, yaxud da bədən hansısa maddələr qəbul edəndə şüur da dumanlanır. Zərdabi yazır: “Pəs bizim müsəlmanların tiryək atan, bəng yeyən, şərab içən kəsləri, siz adət elədiyiniz şeylər zəhər imişlər, onlar sizin beyninizi tələf edib, sizi fota verir”. Deməli, insan beyninin ən yüksək forması olan şüur daha çox üzvi materiya ilə bağlı olub onun ən ali səviyyəsini təşkil edir ki, burada əməyin də müəyyən rolu olmuşdur. İnsan idrakının ya da təfəkkürünün xarici aləmi hansı şəkildə dərk etməsi ya da dərk edə bilməməsi məsələsinə gəlincə, Zərdabi hesab edirdi ki, insan şüuru dünyanın dərk olunmasına qadirdir. Çünki ən ali şüura malik olan dünyanı dərk etdiyi üçündür ki, insan müxtəlif elmlər bina edib hər cür kəşflərə nail olurlar. O yazır: “Hərgah diqqət ilə mülahizə edəsən, aşkar olur ki, insan nə ki heyvanata, tamam dünyaya malikdir. Ağıl ilə hər bir şeyin səbəbini axtarıb və bu tövr ilə elmlər bina edib. Su ilə maşınlar, külək ilə dəyirman, su buğu ilə atəş ərradəsi, gəmisi və qeyrə işlədib, hətta göydə olan günün istisi ilə maşınlar bina edir. Pəs ağıl və elm ilə insan tamam dünyanı təsərrüf edə bilir”. Zərdabi hesab edirdi ki, ətraf aləmə aid predmet və hadisələr olmasa idi, o zaman insan idrakı da bir işə yaramazdı. Deməli, isan idrakının əsas obyekti ətraf aləmdir ki, məhz onun sayəsində insan şüurunda müxtəlif hislər, yəni duyğu, təsəvvür, qavrayış, mühakimə, anlayış yaranır. O, “Həvasi-xəmsə” məqaləsində yazır: “İnsan ətrafında olan şeyləri və dünya ilə olan münasibətini həvasi-xəmsə (5 duyğu orqanı) vasitəsilə dərk edir. Həvasi-xəmsənin əvvəlincisi qüvveyi-bəsirədir ki, gözlərin vasitəsilə, ikimincisi, qüvveyi-samiədir ki, qulaqların vasitəsilə, üçüncüsü, qüvveyi-şammədir ki, burun vasitəsilə, dördüncüsü, qüvveyi-zaiqədir ki, dil vasitəsilə və beşincisi, qüvveyi-lamisədir ki, bədənin dərisi vasitəsilə dərk olunurlar”. Zərdabiyə görə, ətraf aləmin dərki məsələsində nəzəri təfəkkürlə faktlar bir-birini tamamlamalıdır. Yəni insan gözü ilə arzuladğı bir şeyin müqabilində, yalnız konkret bir əşyanı görür və digər əşyalara diqqət etmir. Zərdabi yazır: “Göz onun qabağında olan şeylərin hamısını görməyir. Məhz o şeyi görür, hansını ki, görmək istəyir... baxan adam bircə baxdığı şeyi, yəni o şeyi ki, onun surəti beyin pərdəsinin üstə açıq düşübdür, görür. Məsələn, bir adam üzündə rübənd bir şeyə baxanda, tək o şeyi görür, rubəndin saplarını görməyir və əgər rubəndin saplarını görmək istəsə və ona baxsa, o qeyr şeyləri görməyir”. Zərdabi başqa bir məqaləsində də göstərir ki, bədənin bir yerinə bir iynə batanda insanda hər hansı reaksiya baş verir. Yəni insan bədəninə batmış iynə nəticəsində beynində ona reaksiya verərək, buna qarşı bir vəziyyət alır. Çünki bədənlə baş beyin arasında əlaqə vardır ki, bunun da nəticəsində insan duyğulanır, ağrı hiss edir, iyiləri seçir. AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli (Qəzənfəroğlu)

İşsizlik ve hayat pahalılığı birinci sırada...

Necdet Buluz Seçimlere yaklaştıkça gündemin birinci sırasında yine işsizlik ve hayat pahalılığı yerini koruyor. Alınan onca önleme rağmen işsizlik sorununun boyutlarının giderek daha da büyüdüğüne dikkat çekiliyor.İşsizlik sorununun her geçen yıl daha da artış göstermesi, iş sahalarının yetersizliğine bağlanıyor. İstihdam yaratacak yatırımlar olmadığı gibi, ard arda kapanan birçok işyerinde işsiz kalanların da bu işsizler ordusuna katıldığını görüyoruz. Konu ile ilgili olarak yeni bir araştırma yapıldı. Yapılan araştırmada çok şaşırabileceğiniz ilginç sonuçlar da ortaya çıktı. Örneğin, jandarma en güvenilir kurum olarak öne çıkarken, medya güvenilmeyen bir kurum olarakken alt sırada yerini aldı. Araştıra sonuçlarında yargıya ve orduya olan güvenin de azaldığına dikkat çekiliyor.Kadir Has Üniversitesi Türkiye Çalışmaları Merkezi bünyesinde gerçekleştirilen "Türkiye Sosyal-Siyasal Eğilimler Araştırması (TSSEA)" 2018 yılı sonuçları açıklandı. Araştırma sonuçlarına göre, halk 2018 yılında işsizlik ve hayat pahalılığının ardından; FETÖ tehdidi ve terörle mücadeleyi Türkiye'nin en önemli sorunları olarak görüyor. 2017'de yüzde 17'lik oranla en önemli üçüncü sorun olarak görülen işsizlik, bu yıl yüzde 27'ye ulaşarak ülke sorunları arasında birinci sıraya yerleşti.Araştırma, 12 Aralık 2018-4 Ocak 2019 tarihleri arasında Türkiye nüfusunun genel temsiliyetine sahip 26 kent merkezinde ikamet eden, 18 yaş ve üzeri bin kişi ile yüz yüze yapılan görüşmelere dayanıyor.Araştırmadan fırlayan dikkat çeken sonuçlar şöyle sıralanıyor:• Son bir yılda yaşanan ekonomik gelişmeler sizi nasıl etkiledi?" sorusuna toplumun yüzde 57.1'i ekonomik olarak daha kötüye gittiği şeklinde cevap verdi.• Ankete göre, 2016 yılından beri 'başarılı' bulunma oranı artışta olan 'hükümetin ekonomi politikaları', 2018 yılında 2017'e göre 14.2 puan düşerek yüzde 33.5'e indi. Bu oranın 2016 yılının sonuçlarının gerisinde kaldığı gözlemlendi.• Türk halkının yüzde 58.7'lik kesimi Türkiye'nin NATO üyeliğinin devam etmesi gerektiğini belirtirken; ankete katılanların yüzde 41.9'u Türkiye'nin NATO üyesi olmadan da güvenliğini sağlayabileceğini düşünürken, yüzde 34.8'si sağlayamayacağını düşünüyor.• AB müzakerelerine devam edilmesi gerektiğini belirtenlerin oranı, yüzde 48.9 olarak gözlemlendi. Halkın Avrupa Birliği üyeliğini destekleme oranı 2014'te yüzde 71.4, 2015'te yüzde 65.1 olarak gözlemlenmişti.• Bu yıl da ABD 17.6 puanlık artış ile yüzde 81.9'luk kesim için Türkiye'ye en çok tehdit oluşturan ülke oldu. Türkiye için tehdit oluşturduğu düşünülen ülkeler arasında yüzde 63.3'lük oran ile İsrail ikinci sırada yer aldı. Türkiye'nin en önemli dostu/müttefiki şeklinde ifade edilen ülke ise yüzde 63.6 ile yine Azerbaycan oldu. Azerbaycan'ı KKTC ve Pakistan takip etti.• Ankete katılanların sadece yüzde 28.6'sı siyasette boşluk olduğunu düşünürken, 51.4'ü herhangi bir boşluk olmadığını düşünüyor.• Geçtiğimiz yıla göre düşüş gösterse de, kamuoyunun yüzde 30.8'i halen Türkiye'de yargının siyasallaştığını düşünüyor.• Araştırma sonuçlarına göre kamuoyuna en çok güvendiği kurumlar sorulduğunda, bu sene Jandarma önde çıktı. Jandarma hariç tüm kurumlara güven yüzde 55'in altında kaldı. 2017'de Cumhurbaşkanlığı kurumuna güven yüzde 56.5 olarak belirlenmişken, bu yıl bu oran yüzde 44.1 olarak tespit edildi. Ordu'ya olan güven yüzde 60'dan, yüzde 51.2'ye düştü. Bu düşüşe rağmen ikinci sırada yer aldı. En az güvenilen kurum ise, bu sene de değişmeyerek yüzde 31.9 ile yine medya oldu.• Ankete katılanların yüzde 60.9'u hiç kitap okumuyor, yüzde 81.4'ü hiç tiyatroya gitmiyor.• Geçtiğimiz yıla göre 'Günde ortalama TV izleme sıklığı' 0.6 saat artarak 3.5 saat olarak gözlemlendi.Biz de Türkiye’nin bugün için en önemli sorunu olarak değerlendirdiğimiz işsizlik ve hayat pahalılığı konusunda daha detaylı olarak görüşlerimizi yansıtacağız. Bir başka yazıda.necdetbuluz@gmail.comwww.facebook.com/necdet.buluz     

Zorla Federasyon Olur mu?

Rum lider Nikos Anastasiadis, 18 ay önce Crans Montana’da müzakere süreci çözümsüz olarak dağılmak üzereyken ‘yetkiyi paylaşmakta Rum toplumu hazır değil. Artık iki devletli bir çözümün gündeme gelmesi gerekiyor’ demiş! Kime demiş? Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu ve KKTC Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı’ya. Ne zaman söylemiş?18 ay önce Crans Montana’da müzakere süreci çözümsüz olarak dağılmak üzereyken!Böylesine kritik bir bilgiyi tüm kamuoyu Türkiye Cumhuriyet Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu ile KKTC Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı’nın 25 Ocak 2019 günü düzenledikleri ortak basın toplantısında Akıncı’nın ağzından öğrendi! Acaba Sayın Akıncı böylesine önemli bir konuyu neden 18 ay boyunca gizlemeyi tercih etti?21 ay önce(30 Nisan2017) Anastasiadis ile Rum Ulusal Konseyi’nin Kıbrıs konusunda artık federasyon zemininde bir çözümün mümkün olmayacağı kanaatine vardıklarını, bu çerçevede de iki devletli bir çözüm üzerine stratejiler geliştirmeye başladıklarını ve bu durum karşısında Türk tarafı olarak bizim stratejimizin ne olacağını köşe yazımda sormuştum. O zaman yazdıklarım pek ciddiye alınmamıştı! Meğer Anastasiadis köşe yazımdan 3 ay sonra Crans Montana’da Akıncı’ya ‘yetkiyi paylaşmakta Rum toplumu hazır değil. Artık iki devletli bir çözümün gündeme gelmesi gerekiyor’ demiş!Peki, böylesine kritik bir bilgi neden 18 ay boyunca kamuoyundan gizlendi? KKTC Meclisi’nin bu konu hakkında bilgisi ne zaman oldu?  Acaba tüm kamuoyu gibi KKTC Meclisi de 25 Ocak 2019 günü mü böylesine önemli bir konuyu öğrendi?   Crans Montana sürecinin çökerek ortadan kalkmasının ardından Sayın Akıncı’nın yeniden müzakerelere başlanabilmesi için Rum tarafında ciddi bir zihniyet değişimine ihtiyaç duyulduğuna ilişkin açıklamaları söz konusu olmuştu? Benim kafam işte bu noktada karıştı. Acaba Sayın Akıncı bu açıklamaları ile neyi kast etmek istemiştir?Sayın Akıncı, Crans Montana sürecinin çökerek ortadan kalkmasının ardından sık sık Güney Kıbrıs’ta zihniyet değişikliğine ihtiyaç var derken AKEL üzerinden Anastasaidis’i gündeme getirmeye çalıştığı iki devletli çözüm önerisinden vazgeçirmeye mi çalışmak istemiştir? Böyle bir şey acaba söz konusu olabilir mi?Sayın Akıncı, bir yandan Rum tarafının bizimle yönetimi paylaşmak istemediğini söylüyor. Diğer bir yandan ise federasyon dışındaki çözüm modellerini gerçekçi bulmadığını dile getiriyor. Hoş Sayın Akıncı,Sayın Çavuşoğlu ile birlikte düzenledikleri ortak basın toplantısında ‘Tüm seçenekleri görüşmeye hazırız’ dedi. 25 Ocak 2019 tarihinde düzenlenen ortak basın toplantısında söylenen sözlere ne kadar sahip çıkılacağını hep birlikte ilerleyen süreçte izleyip göreceğiz…25 Ocak 2019 tarihinde düzenlenen ortak basın toplantısı bir bakıma ortak deklarasyon gibi oldu! Ortak basın açıklamasında dile getirilenler bazı kesimleri ciddi manada rahatsız etmişe benziyor. Öyle ki rahatsızlık duyan bazı kesimler yaptıkları kışkırtıcı yayınlar ile toplumsal çatışma ortamı yaratmayı mı hedefliyorlar? Kıbrıs Türk Halkı bazı kesimlerin toplumsal çatışma ortamı yaratmaya yönelik girişimlerine asla müsaade etmeyecektir…Önümüzdeki süreçte gayri resmi de olsa Anastasiadis’in ileri sürdüğü iki devletli çözüm önerisindeki samimiyeti test edilmelidir. Rum tarafı ile Çek ve Slovakların uyguladığı yöntem denenerek AB çatısı altında iki devletli çözüm denenebilir. Ancak, Rum tarafının Çek ve Slovakların uyguladığı bu yöntemi reddetmesi halinde ise daha önce pek çok defa yazdığım gibi Türkiye ile yapılacak ikili anlaşmalarla dışişleri ve savunma konularında Türkiye ile birlikte hareket eden, içişlerinde ise tamamen bağımsız özerk bir devlet yapısı gündeme gelmelidir. Anastasiadis’in somut olarak tüm detayları ile önerilerini ortaya koyması ve değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu yeni bilgiler ışığında BM Genel Sekreterinin Geçici Özel Temsilcisi Sayın Luteönümüzdeki günlerde Ada’ya geliyor. Anastasiadis’in paylaşmaya hazır değiliz. İki devletli çözümü konuşalım önerisinin ortaya çıkmasının ardından hala daha biz zorla ve inatla Guterres Çerçevesi kapsamında federasyon zemininde görüşmeye hazırız mı diyeceğiz? Böylesine önemli bir konunun Mecliste görüşülerek değerlendirilmesi ve gerekmesi halinde karar alınması gerekmez mi? Sayın Akıncı birkaç gün önce Kıbrıs konusunun ortak akıl ile çözülebileceği yönünde bir açıklama yaptı. Ortak akıl paydaşlarla birlikte yürütülmez mi? KKTC Cumhurbaşkanı’nın paydaşları Türkiye(TBMM) ve KKTC Cumhuriyet Meclisi değil midir? Cumhuriyet Meclisi’nde geçtiğimiz gün konuşan Ana muhalefet partisi UBP Genel Başkanı Sayın Ersin Tatar 50 kişilik parlamentoda 35 Milletvekilinin federasyon yerine iki devletli çözüm modelinden yana olduklarını açıkladı. Sayın Akıncı acaba bu konuda ne düşünüyor? Görülen o ki Sayın Akıncı, 18 ay önce Crans Montana’da müzakere süreci çözümsüz olarak dağılmak üzereyken Anastasiadis’in ‘yetkiyi paylaşmakta Rum toplumu hazır değil. Artık iki devletli bir çözümün gündeme gelmesi gerekiyor’ şeklindeki açıklamasını kendince yeterince kayda değer bulmamış! Öyle olunca da bu bilgiyi 18 ay boyunca kimseyle paylaşmamış! Federasyon herkesinde bildiği üzere en az iki taraf arasında eşitliğe ve paylaşıma dayalı bir modeldir. Bizzat Rum lideri Anastasiadis, Rum toplumu paylaşmaya hazır değil, artık iki devletli çözümü konuşmalıyız diyor. Biz ise hala daha olmaz. Bize göre en güzel yol federasyondur, diyerek şartları zorluyoruz? Zorla federasyon olabilir mi?Federasyon paylaşım ve ortaklıktır. Ortak olup paylaşmak istemeyen tarafla ortak olunamaz. Federasyonlarda birinci şart, tarafların birbirini eşit görmesi, azınlık çoğunluk söyleminin olmaması, ortak değerlerin olması ve kurulacak ortaklıktan birlikte fayda sağlayacaklarına inanılmasıdır. Federal çözüm Crans Montana’da çökerek sonlanmıştır. Garantörlük, siyasi eşitlik ve paylaşıma hazır değiliz diyen Rum tarafına rağmen biz hala daha zorla federal çözüm isteriz demek akla ve mantığa uygun değildir. Zorla güzellik olmayacağı gibi, zorla federasyonda olamaz! Artık yeni fikirleri, yeni yol ve yöntemleri konuşmanın zamanı gelmiştir. Kıbrıs Türk Halkının artık boşa kaybedecek zamanı yoktur…

Teröristlere verilen silahlar unutulmasın...

Necdet Buluz Son günlerde Suriye konusunda tartışılan iki önemli konu başlığı var:1.-Fırat’ın batısında güvenli bölge oluşturulmalı.2.- Adana Mutabakatı devreye sokulmalı.Tartışılan bu iki konu, TSK’nın Suriye’nin batısındaki terör örgütlerine karşı başlatmayı planladığı askeri harekâtın ertelenmesine neden oldu. Özetle Suriye konusunda her gün gündem değişiyor, bununla birlikte kafalar da karışıyor. Soru işaretleri de artıyor. Suriye’deki oyuncular birbirini kollayarak yeni stratejiler uyguluyor. Bu konuda çok daha duyarlı ve dikkatli hareket etmek durumundayız.Aslına bakılacak olursa harekât bütün planlama ile tamamlandı. Sadece karar verilip düğmeye basmaya bakılıyor.Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar, "Türk Silahlı Kuvvetleri kendisine düşen görevler çerçevesinde her türlü hazırlığı yaptı, her türlü hazırlığı tamamdır" dedi. Ancak, bu harekat bir türlü yapılamıyor.Akar, "Yeri ve zamanı geldiğinde Münbiç'te de Fırat'ın doğusunda da gerekli faaliyetler, görevler yerine getirilecektir" ifadelerini kullandı. Üs bölgesine yönelik provokasyon hakkında konuşan Akar, "Erbil yönetiminin zamanında ve kapsamlı tepkisi, aldığı tedbirler, tarafımızdan memnuniyetle karşılanmıştır" diyerek askeri harekattaki kararlılığa vurgu yaptı.Biz, burada sorgulanması gereken bir konuyu gündeme getirmek istiyoruz:“Güvenli bölge”, Amerika’nın teröristlere verdiği silahlar toplanmazsa sağlanabilir mi? Bir yandan “güvenli bölge” konusunda Türkiye ile birlikte çalışacaklarını söylüyorlar, öte yandan terör örgütlerine halen silah desteği veriyorlar. Bununla da kalmayıp, birlikte devriye geziyorlar.Peki, Rusya “Adana Mutabakatı’ nı anımsatarak ne yapmaya çalışıyor?Görüşlerimizi daha önceki yazılarımızda yansıtmıştık. Şimdi de bölgeyi iyi tanıyan Güvenlik uzmanı Abdullah Ağar’ın bu konudaki görüşlerini yansıtalım:“Putin ’98 tarihli anlaşmaya gönderme yaptı ama 9 Şubat 2011'de yapılan anlaşma var. O anlaşma metinlerine bakılması gerekir diye düşünüyorum. 2011’de somut göndermeler var. Adana Mutabakatı’nı da kapsıyor. Orada Türkiye’nin sınırı aşan alanlarda bir harekat düzenlemesiyle ilgili bir gönderme yok ama buna şu anda gerek yok. Şu an iç istikrarını kaybetmiş bir coğrafya var. Türkiye burada uluslararası hukuktan ve Birleşmiş Milletler’in ilgili maddelerine bağlı olarak harekat icra edebilir. Türkiye etki ortaya koyabilir. Putin de ‘hem nahına hem mıhına’ diyerek bunu kabul etti. Rusya burada ‘ABD’nin varlığı illegaldir’ diyor, ‘Türkiye’nin kaygılarını da anlıyoruz’ diyor. Suriye’nin içinde bulunduğu durum, Türkiye’nin sahada bulunmasına meşruiyet kazandırıyor. Rusya, İsrail eksenli bazı görüşmeler yaptığı ortaya çıkarken, İran’ın etkisinin zayıflamasıyla bazı hamleler yaratmak istiyor. Suriye’nin davet etmesi üzerine Rusya’nın bunu kullanarak etki alanlarını derinleştirmeye çalıştığı, diplomasiyle iyi kullanmaya çalıştığı gözüküyor. Hem Türkiye’ye güzel konuşuyor, hem de YPG/PKK’ya karşı konumlanıyor. Askeri bir politik zemin üzerine çalışıyor. Bazı ülkeler arasında değişen ve gelişen işbirlikleri ve ayrılıkları söz konusu. İsrail’in artık topa çok daha fazla girdiğini görüyoruz, kendisini daha fazla gösteriyor. Rejimin ‘kapanın elinde kaldığı’ bir fotoğraf var.”Özetleyelim:Görüldüğü gibi Suriye’de her ülke kendi çıkarını ve alanını genişletmek istiyor. Durum böyle olunca da kimseye güvenmemek gerekiyor.Amerika, baştan buyana bizi oyalıyor. Son gelişmeler ve görüntüler de bu oyalamanın devam ettiğini gösteriyor. Eğer Amerika Türkiye’ye karşı samimi hareket etmek istiyorsa öncelikle PYD/ PKK’ya verdiği silahları toplaması gerekiyor. Bunu yapmıyorlar.Rusya’nın “Adana Mutabakatı”nı anımsatmakla alan genişletmeyi hedeflediğine dikkat çekiliyor. Başımızda 4 milyona yaklaşan Suriyeli sığınmacı kaldı.Yanı başımızda 40 bin silahlı terör örgütleri cirit atıyor.Görebildiğimiz kadarı ile Suriye konusu her geçen gün işin içinden daha da çıkılamaz bir duruma geliyor. necdetbuluz@gmail.comwww.facebook.com/necdet.buluz  

Kıbrıs’ta Siyasi Eşitlik ve AP Adaylığı!

Kıbrıs konusunun çözülebilmesi için başından buyana Birleşmiş Milletler parametreleri zemininde yapılan müzakerelerde Kıbrıs Türk tarafı olarak iyi niyetle bulunacak çözümün "iki kesimli, iki toplumlu ve siyasi eşitlik" ilkelerine dayanması gerektiğini devamlı suretle ortaya koyduk durduk! Aslında bu formül KKTC Kurucu Cumhurbaşkanı merhum Rauf R. Denktaş tarafından ana hatları belirlenmiş ve tarihe Türk tezi olarak geçmiştir… Müzakere tarihi boyunca Rum tarafı ise federal bir çözümden yanaymış gibi görünmesine karşın üniter Rum devleti içerisinde Kıbrıs Türklerine bir takım otonom azınlık hakları vererek Kıbrıs konusunu kendi lehlerine çözmeye çalışıp durdu! KKTC Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı ile GKRY Başkanı Nikos Anastasiades’in "son şans" olarak nitelendirdikleri Crans Montana müzakere süreci hatırlanacağı üzere Rum tarafının katı ve uzlaşmaz tavırları nedeniyle Temmuz 2017’de sonlanmıştı!Kıbrıs Türk ve Kıbrıs Rum tarafı bir süreden buyana kendi içlerinde değerlendirmelerde bulunmaya devam ediyor. Federasyon dışındaki çözüm modelleri her iki tarafta da yüksek sesle konuşup tartışılmakta!Kıbrıs Türk tarafını temsilen konuşan yetkililer devamlı suretle siyasi eşitlik konusunun önemine vurgu yaparak asla azınlık haklarına razı olmayacağımızı sık sık dile getirmektedirler.  GKRY’nin AB üyesi olmasının ardından hatırlanacağı üzere Avrupa Parlamentosu’nda 6 sandalye hakkı verilmişti. Altı sandalyenin 4’ünün Rumlara 2’sinin de Kıbrıs Türklerine ait olduğu açıklanmıştı! Kıbrıs Türk tarafı 2 sandalye için kendi temsilcilerini kendileri seçmek istediği zaman Rum yönetimi AP içerisinde büyük zorluklar çıkartarak bunu engelleyerek önce o iki koltuğun yılarca boş kalmasını sağlamış. Ardından da AB’nin göz yumması neticesinde Rum yönetimi Kıbrıs Türklerine tanınan o iki koltuğu gasp etmişti!1960 anlaşmalarında Kıbrıs Türkünün ayrı seçme ve seçilme hakkı vardır. Bu durum BM parametrelerinde de mevcuttur. Rum tarafının AKEL üzerinden yapmış olduğu girişimleri Kıbrıs Türk tarafı olarak bizleri 1960’ın da gerisine itme gayretidir!Bu yıl 26 Mayıs’ta Avrupa Parlamentosu seçimleri olacak.  Güney Kıbrıs’ta AKEL, Niyazi Kızılyürek’i kendi listesinden AP milletvekilliği için aday göstereceğini açıkladı!  Kıbrıs Türk tarafı müzakere tarihi boyunca "iki kesimli, iki toplumlu ve siyasi eşitlik" konularında ne kadar hassas olduğunu defalarca ortaya koymuş olmasına karşın Güney Kıbrıs’ta AKEL’in bu son girişimi nasıl değerlendirilmelidir?Hatırlanacağı üzere 2004’de AP seçimleri için Mehmet Hasgüler ile Şener Levent’in adaylıkları söz konusu olmuştu.   2004’de dönemin Başbakanı Mehmet Ali Talat, Hasgüler ve Levent’in adaylıkları ile ilgili olarak konuyu Kıbrıs Türklerinin haklarının gaspının mazur gösterilmesi olarak niteleyerek tepki göstermişti. Talat ayrıca Rum listelerinden aday olanların Kıbrıs Türklerini temsil etmeyeceklerini, AP adaylığına başvurmanın Rumların yaptıkları gaspa destek olduğunu o dönem açık açık ifade etmişti!Aynı dönemde AP parlamentosu seçimleri ile ilgili olarak görüşlerine başvurulan Niyazi Kızılyürek ise dönemin Rum Hükümet Sözcüsü Kypros Hrisostomos’un Kıbrıs Türklerinin Rum listelerinden aday olmasından memnuniyet duymasına atıfta bulunarak, Rum hükümeti bu durumdan hoşnutsa, Kıbrıs Türklerinin lehine bir şey olamaz şeklinde değerlendirmede bulunmuştu!Aradan 15 yıl geçti ve Niyazi Kızılyürek Güney Kıbrıs’ta AKEL’in Avrupa Parlamentosu Milletvekilliği Seçimlerinde aday gösterildi! 15 Yıl içerisinde acaba ne değişti?  Rum yönetimi bir taraftan haklarımıza saygılı olduğundan söz ederken, diğer bir taraftan ise Avrupa Parlamentosu’nda Kıbrıs Türklerine ayrılan iki sandalyeyi tekrardan gasp edebilmek için yeni girişimlerde bulunuyor! Kıbrıs Türklerine çağırıda bulunarak gelin Rum seçmen listelerine kaydolun. Rum partilerden aday olun. Sınıra yakın bölgelere kurulacak sandıklarda oy kullanın şeklinde propaganda yapıyor! AKEL, Kıbrıs sorununa artık yurttaşların eşitliğine dayanan bir çözüm yolu mu arıyor? AKEL’in yaklaşımı BM parametreleri zemininde iki bölgeli, iki toplumlu, iki halkın siyasi eşitliğine dayalı federal çözüm ilkesi ile ters düşmektedir! AKEL’in mevcut yaklaşımı federasyon değil bilakis üniter bir çözümü işaret etmektedir! AKEL üniter çözüm ile iki halkın eşitliği yerine, yurttaşların eşitliğini öne çıkararak Kıbrıs Türklerinin uzun yılardır vermiş olduğu siyasi eşitliği sulandırmaya mı çalışıyor?  AKEL’in mevcut yaklaşımı neticesinde iki halkın siyasi temsilcilerinin uzlaşılarak bir sonuç elde etmeleri mümkün olamaz! AKEL’in yaklaşımı Rum Ulusal Konseyinin gizli emellerine hizmet eder niteliktedir! AKEL’in yaklaşımı neticesinde üniter Rum devleti içerisinde Rum tarafının Kıbrıs Türk tarafını içerisinde eritmesinin önü açılmak mı istenmektedir? Eğer öyle ise bunun adı Osmosis’tir! AKEL’in mevcut girişimi görüldüğü üzere “iki kesimli, iki toplumlu, iki halkın siyasi eşitliğine dayanan federal bir çözüme gerek kalmadığını ortaya koyar niteliktedir! AKEL ne yapmaya çalışmaktadır? KKTC Cumhuriyet Meclisi eski başkanı Dr. Sibel Siber geçtiğimiz günlerde katıldığı bir TV programında, Türk kökenli Alman vatandaşı seçmenler Avrupa Parlamentosu için yapılan seçimlere katılarak, etnik kökeni Türk olan adayları seçtiklerinde, seçilenler Türkiye'yi mi? Yoksa Almanya'yı mı temsil eder? Diye sordu! AKEL’den aday olan Kıbrıs Türkü adaylar seçildiği takdirde, GKRY’nin Avrupa Parlamentosu’ndaki milletvekili olacaktır. Kıbrıs Türklerinin temsilcisi olmayacaktır!  Bir taraftan bu gelişmeler yaşanırken diğer bir taraftan ise Cumhurbaşkanı ve Hükümetten henüz bir açıklama yok! Dışişleri Bakanı Kudret Özersay’ın ‘Artık federal temelde bir anlaşma doğru değildir. Yeni fikirler üzerinde durmak lazım’ şeklinde açıklamaları bazı kesimlerde ciddi rahatsızlık yaratmışa benziyor! Özersay, açıklamalarının ardından Hükümet ortakları ve Cumhurbaşkanı tarafından ciddi manada eleştirilere maruz kaldı! Hükümet ortakları arasında Kıbrıs konusunda ciddi görüş ayılıkları olduğu artık inkâr edilemez. Bu konuda ne gibi gelişmelerin yaşanacağını önümüzdeki süreçte hep birlikte göreceğiz!   Sonuç olarak; GKRY’nin ‘sıfır asker, sıfır garanti’ anlayışı çerçevesinde Türkiye’nin etkin ve fiili garantisi yanında siyasi eşitliğimizi yok saymaya yönelik girişimleri asla başarılı olamayacaktır. AKEL’in Rum Ulusal Konseyi’nin geliştirmiş olduğu stratejiler doğrultusunda taşeron gibi yapmış olduğu girişimleri başarılı olamayacaktır. Kıbrıs Türk tarafı dün olduğu gibi bugün de "iki kesimli, iki toplumlu ve siyasi eşitlik" ilkelerinden ödün vermeyecektir! Zaman federasyon dışındaki yeni fikirleri konuşma zamanıdır...

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: HƏSƏN BƏY ZƏRDABİ (5.Yazı)

Həsən bəy Zərdabinin ictimai-siyasi görüşlərində xüsusi yer tutan amillərdən biri Qərb mədəniyyəti və onun milli məsələyə təsiridir. Bü­töv­lük­də, Zərdabi də Axundzadə kimi milli ideyaları təbliğ edərkən, Qərb mədəniyyətinin müsbət ideyalarından yarar­lan­mışdır. Belə ki, milli ideyaların tərənnümçüsü olan Zər­da­bi Qərb mədəniyyətinin səmərəli cəhətlərini vaxtında görərək soydaşları arasında yaymağa çalışmışdır. Buna, ən bariz nümunə «Əkinçi» qəzeti və bu qəzetdə təbliğ olunan milli-dini və yeniləşmə ideyalarıdır ki, bunlardan bəzilərini yuxarıda da qeyd etmişik. Bu məsələ ilə bağlı onu da qeyd etmək istərdik ki, Zərdabi millətin inkişafında əsas yeri milli-dini dəyərlərə verməklə, yeniləşmənin bir vasitəsi kimi Qərb mədəniyyətindən də yardımçı kimi istifadə etməyə çalışmışdır. Bu baxımdan alman mütəfəkkiri Vamberin «İslam» kitabı ilə tanış olan Zərdabi, onun Şərq və Qərb cəmiyyəti ilə bağlı fikirlərini «Əkinçi»də təsadüfən verməmişdir. Vamber həmin kitabında yazır ki, Şərq və Qərbdə elm təhsil etmək müxtəlif cürdür. Belə ki, Qərb xalqları çalışırlar ki, elm xalqa bəyan olsun və hər bir kəs elm yolu tutub, xeyir görsün. Vamberə görə, Şərq xalqları elm yollarını xalqdan gizli saxlayır, ancaq islam yarananda Qərb ilə Şərq arasında bu baxımdan heç bir fərq olmayıb. Hətta islam xəlifələri məscid, məktəblər tikiblər ki, xalq elm öyrənsin və o dövrdə Şərqdə tanınmış filosoflar, alimlər olub. Ancaq xəlifədən sonrakı sultanlar, şahlar xalqı gözübağlı saxlamaq üçün yalnız şəriətə üstünlük verərək dünyəvi elmlərə diqqət vermədilər, hətta məktəbləri də mollaxanaya çevirdilər: «İndi Məşriq-zəmin (Şərq) qoca və xəstədir və ol şəxsə aqil deyirlər ki, o ibarət ilə danışdığı sözləri başa düşmək olmasın və bu aqil kəslər deyirlər elm cəvahiratı hər şeydir». Zərdabi də Vamberin dediklərindəki həqiqəti görür, təqdir edir və milli mənəvi dəyərlərdən kənara çıxmadan Qərb mədəniyyəti ilə tanış olmağa üstünlük verirdi. Zərdabi yazır ki, artıq dəfələrlə Avropa tayfalarının, Qərb xalqlarının Şərq əhlindən artıq dərəcədə tərəqqi etmələri ilə bağlı yazılar yazıb, bunun səbəblərini izah ediblər. Ən əsas səbəb də ki, Qərb xalqların daha çox elm təhsil etmələri və bir də azadlıqlarıdır. O yazır: «Nə qədər Avropa əhli bizim təki azadlıqdan bixəbər olub, o vaxtacan bizdən də çox avam olub. Amma bu halda azadlıq cəhətindən Avropa əhli çox tərəqqi edib və bir işdə bizdən irəli düşüb. Əgərçi bizim şəriətimizə görə qulu azad etmək çox böyük savabdır, amma biz bu barədə işi gec qanmışıq. Satınalma qulu azad etməyi savab hesab edə-edə, biz öz xahişimiz ilə bir-birimizə qul olmuşuq. Rəiyyət padşaha, övrət kişiyə, uşaq ataya, nökər ağaya, şagird ustada və qeyrə məgər qul deyil!». Deməli, qul azad etməyi savab iş sayan şəriətin bu müddəasına islam ölkələrinin başçıları, din rəhbərləri əməl etmək əvəzinə müsəlmanların bir-birlərinin quluna çevril­mə­­sinə şərait yaradıblar. Bu baxımdan müsəlmanların ək­sə­riy­yətinin qul olmasında günahkar islam, yaxud da şəriət deyil, buna səbəb yeniləşmə ilə uzlaşmayan bəzi adətlər, o cümlədən mövhumat, xürafat və sairdir. Zərdabi yazır: «Xülasə, Məşriq-zəmində azadlıq olmadığına biz Avropa əhlindən geri qalmışıq və nə qədər belə olsa, biz tərəqqi etməyəcəyik və edə bilmərik». Zərdabi həməsrləri arasında Qərb mədəniyyətini şişirtmədən və ideallaşdırma­dan millətini gerilikdən, avamlıqdan, biliksizlikdən, millət təəssübsüzlüyündən qurtulmasına, inkişafına çalışan bir ziyalı olmuşdur. O, soydaşlarını başa salırdı ki, libas­la­rında, hərəkətlərində avropalıları təqlid etməklə heç nə dü­zəl­məyəcək. Zərdabi Qərb mədəniyyətinin müsbət ideyalarını təbliğ etməklə, sadəcə millətinin gözünü açmağı qarşısına məqsəd kimi qoymuşdur. Onun fikrincə, millətin inkişafına səbəb ola biləcək istənilən müsbət bir ideyadan, yəni istər milli-dini adət-ənənələrində, istərsə də Qərb məd­ə­niy­yətində olsun, istifa­də etmək lazımdır. Əlbəttə, Zərdabi millətin inkişafına əngəl olan amilləri də, istər milli adət-ənənələrə, islam dininə olunmuş əlavələrdən irəli gəlsin, istərsə də Qərb mə­dəniyyətinin həddən artıq ideallaşdırılması ilə əlaqədar olsun, görmüş və yeri gəldikcə tənqid etmişdir. Göründüyü kimi, milli-dini ideyaların, o cümlədən yeniləşmənin Azərbaycanda təbliğində H.Zərdabi və onun «Əkinçi» qəzeti mühüm rol oynamışdır. Zərdabi «Əkinçi» qəzeti bağlandıqdan sonra, məcburi şəkildə uzun müddət ictimai fəaliyyətdən uzaqlaşsa da, XIX əsrin sonlarına yaxın yenidən fəal şəkildə millətinə xidmət etməyə başlamış, xüsusilə XX əsrin əvvələrində «Kaspi», «Həyat» və başqa qəzetlərdə milli-dini ruhlu məqalələrlə çıxış et­miş­dir. Fikrimizcə, türkçülük baxımından dildə və dində birlik ideyasını H.Zərdabi 1900-cu illərdə daha açıq və mükəmməl şəkildə ifadə etmişdir. Belə ki, XIX əsrin ikinci yarısında yeniləşmə uğrunda mübarizə apararaq türkçülüyü və islamçılığı canlı bir timsal kimi XX əsrin əvvəllərinə daşıyan Zərdabi bu dövrdə nəşr olunan «Kaspi», «Həyat» və b. qəzetlərdə dil birliyi, din birliyi, milli cəmiyyətlərin yaranması kimi məsələlərlə bağlı çıxış etmişdir. Zərdabi qeyd edirdi ki, hər bir millətin əsas dirəkləri, millət olmağına səbəb dil və din-məzhəbdir. Bunlardan birisi əldən getsə millətin beli sınar, ikisi də getsə millət başqa millətlərə qarışar və yox olar. O yazır: «Çünki dil və məzhəb tayfanın (millətin-F.Ə.) ruhu olan kimidir. Necə ki, ruh çıxanda bədəndən bircə nəş, yəni cəmdək mürür (yavaş-yavaş – F.Ə.) ilə çürüyüb yox olur, habelə dilsiz və məzhəbsiz tayfa da gərək mürür ilə yox olsun. Bəs hər tayfa elm təhsil edən vaxtda gərək öz dilində və öz din və məzhəbində tərəqqi eləsin ki, dünyada qala bilsin. Onlarsız tayfa olmaz». O, «Dil birliyi» məqaləsində isə qeyd edir ki, Rusiya dövlətinə tabe olan müsəlmanların çoxunun etnik mənşəyi türk, dilləri türk dilidir. Amma bu dil ayrı-ayrı yerlərdə müxtəlif şivələrə bölünüb ki, ilk növbədə Rusiya türklərinin dil birliyinə nail olmaq lazımıdır. Zərdabi yazır: «Ona görə də bizlərə vacibdir ki, indi vaxt keçməmişdən dil birliyi dalıncan olub bir ümumi dil bina edib, bu ümumi dildə yazıb-oxuyaq ki, gələcəkdə o dil hamının yazıb-oxumaq dili olsun. Belədə Rusiyada olan türk tayfaları getdikcən bir-birilərinə artıq yaxınlaşıb, birləşməkdən artıq da güclənib tərəqqi etməyə qadir olurlar və qardaşlıqları dəxi möhkəm olur». Eyni zamanda, o, 1896-1907-ci illər arsında qələmə aldığı “Böyük sənəd”, “Bürokratiya və siyasi etibarlılıq”, “Kənd xeyirxahları”, “Şərqi Zaqfqaziyanın geriliyi” və başqa məqalələrində çar Ruisyasının müstəmləkə siyasətini və onun yerlərdəki əlaltılarını tənqid etmişdir. Deməli, XIX əsrin ikinci yarısında Qafqaz müsəlmanlarının milli oyanışına, yəni mədəni türkçülüyə və islamçılığa təkan verən H.Zərdabi bu işinin davamı olaraq 1900-cu illərdə Rusiya, o cümlədən Qafqaz türklərinin dil-millət və din-islam birliyi ətrafında birləşməsini vacib hesab etmişdir. Onun bu dövrdə, milli bir ideoloq kimi Azərbaycan türklərini maarifləndirmək yolu ilə ayrıca bir millət kimi varlığını isbat etməyə və milli birliyinə çalışması, xüsusilə diqqətəlayiqdir. Bunu, H.Zərdabinin 1907-ci ildə dəfn mərasimi zamanı qəbirüstü nitqlərdə öz əksini tapmış fikirlərdən də görmək olar. Dəfn mərasimində işirak edən Azərbaycan türkçülüyünün ideoloqu, Azərbaycan Cümhuriyyətinin banisi və qurucusu Məhəmməd Əmin Rəsulzadə H.Zərdabinin qəbirüstü nitqində onun şəxsində böyük bir maarifçini, ustadı itirdiklərini demişdir: «İştə bu qoca ədib də həmin camaatın hər dərdinə dərman olan irfan toxumlarını səpmişdir. Həmin bu maarif mücahidi olan piri-rövşənzəmizə xitabən camaatın maarifmənd və mütərəqqi olduğunu özünə məslək tutan «Nicat» maarif cəmiyyəti tərəfindən deyirəm ki, yat, Allah sənə rəhmət eləsin!!!». H.Zərdabini milli ideoloq kimi görmüş tanınmış ictimai-siyasi xadim, mütəfəkkir Əlimərdan Topçubaşov da doğru olaraq qeyd edir ki, «Əkinçi»nin yaradılması onun öz xalqına pioner xidmətinin ən uca zirvəsi olmuşdu. Bununla o, nişanverici və xilasedici bir mayak yaratmışdı: «Bu mayakın parlaq işığı ötən yarım əsrdə öləziməmişdir. Belə faydalı və ruhlandırıcı işıq mənbəyini ehtiramla yad etmək bütün Azərbaycanın, hər bir azərbaycanlının əxlaqi, vətənpərvərlik borcudur». Türkoloq alim Əhməd Cəfəroğlunun fikrincə də, 19-cu əsr Azərbaycan maarifçilərindən milliyyətpərvər, istiqlalpərvər H.Zərdabi azəri türkləri arasında birinci olaraq çarizmin Güney Qafqazda ruslaşdırma siyasətini sezmiş, «Əkinçi» də milləti hüquq və haqq davasına cəlb etməyə çalışmış və uzun illər ağır mücadilələr apararaq buna nail olmuşdur. Haşım bəy Vəzirovda qeyd edir ki, öz müqəddəs təriqəti və məsləki ilə türklər arasında («Əkinçi»si, milli teatrı və s. ilə) ilk cığır açan H.Zərdabi bizi düşündürən, bizi ağladan millətimiz içində ürəyi, dili, məsləki bir millət mücahididir. Əgər milli mütəfəkkir Firudin bəy Köçərliyə görə, Həsənbəyin əsas xidmətlərindən biri öz həmməzhəblərinin oyanmasına ilk təkan verməsidirsə, milli şair Mirzə Ələkbər Sabirin fikrincə isə, Zərdabi bütün xalq üçün «mənəvi ata»dır. Siyasi türkçülüyün banisi Yusif Ak­çura­ da doğru olaraq qeyd edir ki,  türkçülüyün təşəkkülündə H.Zərdabi və onun «Əkinçi» qəzeti mühüm rol oynamışdır: «Həsən bəyin əsil millət tarlasına əkmək istədiyi toxumlar irəliləmə və yenilik toxumlarıdır». H.Zərda­bi­nin tədqiqat­çı­larından fəlsəfə elmləri doktoru, prof. İzzət Rüstəm­ovun o fikrilə razılaşırıq ki, «Zərdabi Azərbay­canda, o cümlədən bütöv Rusiyada, Şərqdə XIX əsr reallıq­larının doğurduğu titanlardan-nəhənglərdən biridir». Deməli, Zərdabi hələ Ə.Hüseynzadə, M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Ağaoğlu, Ə.Topçubaşov və başqalarından öncə türkçü olmuş, ən azı mədəni türkçülüyə xidmət etmişdir. AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli (Qəzənfəroğlu)

TİKA Kurslarıyla Meslek Sahibi Olanlar Sertifikalarını Aldı

Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) Bişkek Program Koordinatörlüğü tarafından açılan meslek kurslarını tamamlayanlara sertifikaları verildi.Kırgız Milli Kütüphanesi’ndeki Cengiz Aytmatov Türkiye-Kırgızistan Kültür Merkezi’nde 25 Ocak 2019’da düzenlenen Törene Türkiye Cumhuriyeti Bişkek Büyükelçiliği Kültür ve Tanıtma Müşaviri Doç. Dr. Nuri Şimşekler, TİKA Bişkek Program Koordinatörü Ali Muslu, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Müdürü Dr. Mahmut Vural, eğitmenler, kursiyerler ve basın mensupları katıldı.Törenin başında kurslarla ilgili bilgi veren TİKA Bişkek Program Koordinatörlüğü Meslek Kursları Sorumlusu Alişer İmamov, özellikle medya sektörünün ihtiyaç duyduğu insan kaynağını yetiştirdiklerini söyledi. İmamov, “TİKA’nın desteğiyle TİKA Kültür Merkezi’nde meslek kursları düzenledik. Bunlar bilgisayar ve dikiş kurslarından oluştu. Bilgisayarla ilgili kurslarla özellikle medya sektörünün ihtiyaç duyduğu insan kaynağını yetiştirmeyi planladık. Grafik tasarımı, web tasarımı, 3D modelleme, ses ve video montajı, sanal efektler ve animasyon kursları verdik. Kurslarımız 2 ay sürdü. Elbette bir işi ustalık derecesinde öğrenmek için 2 ay yetmez; ancak katılımcılar bu derslere çok ilgi gösterdiler. Bu da yeni kursların açılması için yeterli.” dedi.Türkiye Cumhuriyeti Bişkek Büyükelçiliği Kültür ve Tanıtma Müşaviri Doç. Dr. Nuri Şimşekler, TİKA’nın ihtiyaç duyulan insan kaynağı yetiştirmesinin en anlamlı faaliyetlerinden biri olduğunu ifade etti. Doç. Dr. Şimşekler, “Türkiye Cumhuriyeti’nin Bişkek’teki Büyükelçiliği olarak gerek kültür ve tanıtma müşavirliği gerek eğitim müşavirliği gerek ticaret müşavirliği ve gerekse TİKA olarak Kırgızistan’ın birçok yerinde, başta tabii ki Bişkek olmak üzere, ülkemizin imkânlarını Kırgız dostlarımız ve kardeşlerimizle paylaşmaktan gurur duyduğumuzu öncelikle ifade etmek isterim. Başta kardeş Türk Cumhuriyetleri olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde ülkemizin imkânlarını  o ülke vatandaşlarına, kardeşlerine sunan TİKA, Bişkek’te de Kırgızistan’ın birçok noktasında da elinde bulunan imkânları sizlere sunmakta. Tabii ki TİKA bu çerçevede hastane yapıyor. Ekmek fabrikası yapıyor. Değişik binalar yapıyor. Cihazlar alıyor. Bilgisayarlar alıyor. Bunlar tabii ki önemli katkılar. Bunlar olması gerekenlerdi tabii ki; ama daha önemlisini de yapıyor Türkiye Cumhuriyeti adına TİKA’mız. Bu binaların içerisinde çalışacak iş gücü, insan yetiştirilmesi konusunda da gayretler sarf ediyor. İşte o gayretlerden bir tanesi de sizlerin katılmış olduğunuz hem bilgisayar kursları hem terzi dikiş kursları.” dedi.TİKA Bişkek Program Koordinatörü Ali Muslu, MEDIAMANAS / TRT AVAZ muhabirine kursiyerlerin kendilerini farklı alanlarda geliştirme fırsatı elde ettiğini söyledi. Muslu, “Şu ana kadar 158 bilgisayar alanıyla ilgili olarak sertifika verdik. 46 tane de dikiş nakış kursuyla ilgili olarak sadece bizim buradaki küçük bir merkezimiz var: Bişkek TİKA Kültür Merkezi. Oranın mezunlarına yönelik yaptığımız bir sertifika programı. Ama Kırgızistan genelinde yine dikiş nakışla ilgili olarak özellikle yine bazı kurslarımız var. Oş Bölgesi’nde devam eden kurslarımız var. Bunlara yönelik yine sertifikalar dönem dönem düzenliyoruz, sertifikalar veriyoruz. Bu programın ben çok faydalı olduğunu düşünüyorum. Özellikle üniversite mezunu olup mesela iş bulamayan bazı insanlar var. Kendilerini bu alanda geliştirerek medyada, işte farklı alanlarda, ticari alanlarda, işte bazı firmaların web talepleri  var. Web dizayn talepleri var. Bunları yerine getiriyorlar. Onun için hemen kısa süre içerisinde bu kursları bitiren kursiyerlerimiz iş bulma imkânına sahip.” sözleriyle bilgi verdi.Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Müdürü Dr. Mahmut Vural, TİKA'nın eğitim programlarına Üniversitenin destek verebileceğini söyledi.Kursiyer Aynagül Arbotoyeva, kendisini hem sağlığına kavuşturan hem de mesleki bilgi sahibi yapan Türkiye’ye çok teşekkür etti. Arbotoyeva, “Türkiye’ye müteşekkirim. Hem gözümü tedavi ettiler hem de bana bilgisayar kullanmayı öğrettiler. Kurslarda teorisini öğrendiğim bu işin evde bol bol uygulamasını yaptım. Yaşlı olduğum için biraz utansam da yeni açılacak kurslara katılmak için sabırsızlanıyorum.” sözleriyle duygularını ifade etti.Kursiyer Nurgül Kazakova da çok fayda gördüğü kursların uzatılmasını istedi. Kazakova, “Ben daha önce hayatımda hiç dikiş dikmedim; elime iğne bile almadım. Bu nedenle kursun başında başarılı olabileceğimi de düşünmüyordum. Fakat 2 ay içerisinde kendime ve çocuklarıma kıyafetler dikebilecek seviyeye geldim. Her şeyi devam ettiğim kurslarda öğrendim. Dersler 2-3 ay daha sürseydi tam bir profesyonel olurdum.” diye konuştu.Kursiyer Nurmırza Kurbanalı uulu ise yeni kurslara katılıp kendini geliştirmeye devam edeceğini belirtti. Kurbanalı uulu, “TİKA’nın kurslarına 2 ay boyunca katıldım. Süre kısaydı. Yeni açılacak kursları bekliyorum. Bilgimi arttırıp kendimi geliştirmek için bu kurslara katılmaya devam edeceğim.” diyerek kurslardan gördüğü faydayı anlattı.MEDIAMANASHaberin Tamamı: http://mediamanas.kg/lang-tr/3074-tka-kurslaryla-meslek-sahibi-olanlar-sertifikalarn-ald.html

Askeri Enstitü İle İşbirliği Protokolü İmzalandı

Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi ile Kırgız Cumhuriyeti Silahlı Kuvvetleri Sovyetler Birliği Korgeneral Kalıynur Usenbekov Askeri Enstitüsü arasında işbirliği protokolü imzalandı.Rektör Prof. Dr. Sebahattin Balcı, Rektör Vekili Prof. Dr. Asılbek Kulmırzayev ve Enstitü Müdürü Albay Ruslan Şarşembiyev tarafından 24 Ocak 2019’da Senato Salonu’nda imzalanan protokolle bilişim teknolojileri, İngilizce ve matematik alanlarında eğitimin geliştirilmesine yönelik iş birliğine gidiliyor.Protokolle ayrıca Askeri Enstitüsü bünyesinde temel bilimler, çağdaş teknoloji ve İngilizce alanlarında askeri kadronun yetiştirilmesi konusunda Manas Üniversitesi destek verecek; ortak seminer, konferans ve forumlar düzenlenecek.MEDIAMANAShttp://mediamanas.kg/lang-tr/3072-asker-institutu-menen-kyzmattashuuga-kol-koyuldu.html

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: HƏSƏN BƏY ZƏRDABİ (4.Yazı)

Həsən bəy Zərdabi dünyəvi elmləri öyrənməyin, yeni məktəblərin açılmasının vacibliyini vurğulamaqla yanaşı, İslamın əsil mahiyyətinə zidd mərasimlərin keçirilməsinə qarşı çıxmışdır. Onun fikrincə, islama aid olmayan mərasimlərin keçirilməsi millətin inkişafının qarşısını alır. Məsələn, Zərdabi məhərrəmlik, Aşura günü ilə bağlı yazırdı ki, bu mərasimi baş yarıb, zəncir vurub qan çıxartmaqla keçirmək İslama və şəriətə ziddir. Onun fikrincə, İslamda belə ağla zidd qanunlar olmamış, bütün bunlar sonralar meydana çıxmışdır: «Neçə il bundan əqdəm bir şəxs təsəvvür edib ki, insan ağ kəfən və qan görəndə ziyadə riqqət bəhəm edib ağlar. Bu mülahizə ilə bir neçə nəfər başların tiği-dəllak ilə 4-5 yerdən cızıb, boyunlarına ağ kəfən salıb, sinəzənlik ilə təkaya və məsaciddə bu lisan ilə növbə ediblər ki, kaş aşura günü biz o aləmdə olaydıq və boynumuza kəfən salıb, qanımızı imam yolunda tökəydik». Beləliklə, əlinə qəmə, qılınc alıb öz başını çarpmaq hünər və iftixar, qəhrəmanlıq və cürətkarlıq hesab olunduğu üçün, onun fikrincə, indi düşünmək lazımdır məhərrəmlikdə bu cür hərəkətlər etmək qəhrəmanlıq və cürətkarlıq, yoxsa nadanlıq və avamlıqdır. O, özü belə nəticəyə gəlir ki, heç bir elmli və savadlı müsəlman məhərrəmlikdə bu cür hərəkətlərə yol verib İmam Hüseynin (ə) şəhadətinə xələl gətirə bilməz. Çünki belə hallar ağla uyğun olmadığı kimi, islam qayda-qanunları baxımından da haramdır. Zərdabi yazırdı: «Bu qism təziyədarlıq şəriətdə varid olmadığına daxili-bidətdir və bidət haramdır. Hökmi-şər budur ki, hər əməli-müstəhəbə iqdam etmək feli-haram, ya tərki-vacibə bais ola, o müstəhəb əməlin özün tərk etmək vacib olur. Necə ki, insan heç vəch ilə bir qeyri adama əziyyət edə bilməz, həmçinin öz bədəninə betəriqi-ovla əziyyət edə bilməz və əgər etsə, gərək hakim ona tənbeh eləsin». Bu baxımdan insan öz bədəninə də əziyyət verməməlidir və əgər verirsə islami baxımdan da doğru deyildir. Bu mənada Zərdabi hesab edirdi ki, məhərrəmliyi bu cür həyata keçirməklə müsəlmanlar özlərini başqa xalqların yanında rüsvay edirlər. Onun fikrincə, alimlərin və hakimlərin öz bədənlərinə zərər yetirənlərə göz yumması isə təəccüblüdür. Zərdabi hesab edirdi ki, indiki zəmanə müasirləşmək zəmanəsidir. Bu baxımdan digər dünya millətləri kimi müsəlman millətləri, o cümlədən Qafqaz-Azərbaycan türkləri də zamanla ayaqlaşmalı, köhnəpərəst düşüncə və adət-ənənələrdən əl çəkməlidir. O, bu yolda «Əkinçi»ni özünə ən yaxın silahdaş kimi görmüş və onu tənqid edənlərə cavab yazmışdır. O yazır: ««Əkinçi» bir nasehi-müşfiqdir ki, deyir, qardaş, hünəriyyat və kəmalat toxumu əkin ki, izzəti-dövlət səmərə götürəsiniz. «Əkinçi» bir vaizidir ki, bizi əbdandarlıq elmlərinə vəz və təhrik edir. «Əkinçi» bir nəfsi-ləvvamə ki, bizi yamanlıqdan məlamət edir ki, yaxşılıq tərəfinə gedək… «Əkinçi» bir aynadır ki, bizə lillət və miskənət eyiblərin nümayan edir və izzət və tərəqqi hüsnlərini cilvəyə verir…». Zərdabiyə hakim kəsilən islahatçılıq və milli maarifçilıik onun «Əkinçi»də yazdığı hər bir məqaləsində özünu büruzə verir. Zərdabi «Əkinçi»nin yolunun yalnız və yalnız milli bir yol olduğu­nu, Qafqaz müsəlman türklərinin də bir millət olduğunu və baş­qa bir millətlərlə eyni sırada addımlamağa haqqı olduğunu ortaya qoyurdu. Bu baxımdan ziyalı milli oyanış naminə bütün səyləri ilə elm öyrənməyin, təhsil almağın vacibliyini soydaşlarının nəzərinə çatdırırdı: ««Əkinçi» qəzeti deyir ki, zəmanəmiz dəyişilib. İndi elm təhsil etmək gərək. Ona görə də, lazımdır elm kitabları gətirdib öz dilimizdə elm öyrən­mək». Zərdabi soydaşlarını inandırmağa çalışırdı ki, elm öyrən­­mək, qəzet oxumaq, məktəbə getmək insana onun təmsil olunduğu milləti yaxşı tanımaq, dilini daha yax­şı öyrənmək üçün şərait yaradır: ««Əkinçi» qəzeti deyir ki, qəzet və jurnal oxumaq insanı dünyadan xəbərdar edir, öz dilini öyrədir, məzhəbinə qaim edir. Ona görə də, bütün millətlər səy edib qəzet və jurnallar çap etdirirlər ki, qeyri millət­lər arasında payimal olmasınlar…». Zər­da­bi­yə görə, dini və dünyəvi elmləri bir məktəbdə, bir müəllim­dən öyrənmək isə doğru deyil, bu keçmiş zəmanənin qay­da­sı­dır, zəmanə dəyişdiyinə görə bu qayda da dəyişməlidir. Başqa tərəfdən isə məktəblərdə əsasən dini elmlər öyrədilir, dünyəvi elmlərə isə maraq azdır, yaxud ümumiyyətlə fikir verilmir: «Elmi-əbdanı ya heç oxutmuruq ya oxutsaq da ona elə səy etmirik. Amma təqazayi-zəmanəyə görə və millə­tin pişrəvindən ötrü lazımdır ki, biz də qeyri millətlər kimi elmi-əbdanı elmi-ədyandan ayırıb, onun üçün qeyri mək­təbxana bina edib, qeyri müəllimlər təyin edək. Belə də həm mollamız molla, həmi hükəmamız hükəma olub, hər bir elm tərəqqi edər, yoxsa bu halda olan kimi hər iki elmin dalınca birdən düşdüyümüzə onların hər ikisindən avara oluruq. Biz ərz elədiyimiz məktəbxana bizim məktəbxana deyil ki, ora­da başımıza qapaz vurub, ayağımızı falaqqaya salıb, adab, təharət, qüsl və qeyrə öyrədirlər. Amma elmi-əbdan mək­təb­xa­nəsidir ki, onları təzədən bina etmək gərək». Zər­dabi dünyəvi elmlərin öyrənilməsi üçün, yeni üsullu mək­təblərin açılması məsələsini irəli sürməkdə tamamilə haqlı idi. O, yaxşı başa düşürdü ki, millətin oyanışı üçün qəzet nə qədər əlverişli təbliğat vasitəsi olsa da, dünyəvi məktəblər bina edilmədən savadlı, millət təəssübü çəkən, milləti birliyə aparan nəslin yetişməsi çətin olacaq. Ona görə də, Zərdabi yeni məktəblərin açılması məsələsində də fəal iştirak et­miş­dir. Bu dövrdə çar Rusiyası icazə verirdi ki, imperiya ərazisində iki cür məktəb açılsın: rus dilində və yerli-milli dildə. Zərdabi qeyd edir ki, ermənilər də bundan istifadə edib daha çox öz dillərində məktəb açırlar. Ancaq türklər arasında belə məktəblər açmaq mümkün deyil, çünki nə elm oxumuş müəllimlər, nə də elmi kitablar var: «Bəs bu halda bizim müsəlmanlardan məktəbxana açan gərək əvvəlinci qisim məktəbxana açsın ki, hər elm rus dilində oxunsun. Lakin belə məktəbxana açan gərək yaddan çıxarmasın ki, gələcəkdə gərək bizdə adam olaq və hər bir elmi öz dilimizdə oxudaq. Ona görə də, indi açılan məktəbxanalarda öz dilimizi oxutmaq nəinki lazımdır, bəlkə vacibraqdır». Qeyd edək ki, H.Zərdabinin «Əkinçi» qəzetində elm öyrənmək və dünyəvi məktəblərin açılması ilə bağlı tez-tez səsləndirdiyi fikirlər M.F.Axundzadə tərəfindən birmənalı qarşı­lan­­mamışdı. Axundzadə bu məsələ ilə bağlı yazır ki, Zərdabinin bu fikirlərindən bir nəticə hasil olmayacaq: «Sən hər qəzetində biz müsəlman tayfasına elmin fəzilətini və səmərəsini zikr edib, bizə hey təklif edirsən elm öyrənin, elm öyrənin!… Bizə de görək, elmi harada öyrənək və kimdən öyrənək və hansı dildə öyrənək. Əgər şəhərlərdə öyrənək məktəbxanalar yoxdur. Əgər külli-şəhər xalqı padşahlıq məktəbxanalarda oxusalar, yer tapılmaz. Deyəcəksən ki, özümüz şəhərlərdə məktəbxanalar bina edək. Çox yaxşı. Hansı istitaətlə (bacarıqla, iqtidarla – F.Ə.)? Bərfərz ki, etdik, müəllimləri haradan alaq? Türki və farsi və ərəbi dillərdə bilən müəllim yoxdur və bu dillərdə elm kitabları yoxdur». M.F.Axundzadəyə görə, milli məktəblərin açıla bilməməsi ilə bağlı ən vacib məsələ, müsəlmanlar arasında birliyin və hər hansı bir ideya xəttinin olmamasıdır: «Elm öyrənməyə istitaət gərək, ittifaq gərək, vəsilə gərək. Əvvala, istitaətimiz yoxdur, səbəbini izah etməyə cürət yoxdur. İttifaqımız da yoxdur. Qafqazda sakin olan müsəlmanların yarısı şiədir, yarısı sünni. Şiələrin sünnilərdən zəhləsi gedir, sünnilərin şiələrdən. Heç biri bir-birinin sözünə baxmaz, ittifaq hara­dan olsun? Vəsiləmiz dəxi yoxdur». Axundzadənin bu fikirləri ilə razılaşmayan Zərdabi ona cavab olaraq yazır: «Əlhəqq bizim zəmanədə elmsiz qalan millət mürür ilə puç olmağı məlum və aşkardır. Əgər elm təhsil etmək üçün istitaət, ittifaq, vəsilə gərək imiş və bunların heç birisi biz müsəlman tayfasında yox imiş və ola bilməz imiş, belə də sizin kağız bəzi elm təhsil edənlərin sözünü təsdiq edir ki, deyirlər gələcəkdə müsəlman milləti dəxi ziyadə bisəmərə olacaq… əvvəlinci cavabımda ərz edi­rəm ki, iş həqiqət belə deyil. Elm təhsil eləmək biz Qafqaz müsəlmanları üçün elə düşvar deyil ki, siz buyurursunuz». Zərdabi Axundzadəyə bildirmək istəyir ki, bu gün Qafqaz müsəlmanlarının elm öyrənib, yeni məktəblər aç­maq­dan başqa çarəsi yoxdur və müsəlmanlar arasında birliyin olmamasına səbəb də elmsizlikdəndir. O yazır: «Bizə ki, göydən kömək gəlməyəcək, əgər səmərəsiz olmaqdan özü­mü­zü mühafizə etmək istəyirik, qəflətdə olmaq nə lazım. Yəqin deyəcəksiniz ki, ittifaqımız yoxdur, sünni, şiə sözü bu­na mane olur. Əzizim, bizim zəmanədə və bizim vilayə­ti­miz­də sünni, şiə sözü məhz anlamaz ağzında qalıb. Mənim dostum, halva demək ilə ağız şirin olmaz, siz də mənim kimi baldırınızı çırmalayıb meydana daxil olun ki, bəlkə zikr olan xəyal əmələ gəlsin, yoxsa doğru deyirsiniz ki, bir gül ilə bahar olmaz». Bizcə, Zərdabi bu fikirlərində daha çox haqlı idi. Xüsusilə Axundzadənin əlifba islahatının həyata keçirilməsinin mümkünsüz olduğu bir zamanda Zərdabinin dini və dünyəvi elmlər məsələsini müza­ki­rə obyekti edib, üstünlüyü sonuncuya verməsi, eləcə də mü­səl­manlar üçün yeni və milli məktəblərin açılmasını istəməsi daha gerçək və məqsədəuyğun idi. Bu baxımdan ərəb əlifbası məsələsində Axundzadə ilə həmrəy olduğunu bildirməklə yanaşı, Zərdabi hesab edirdi ki, bu məsələdə də çıxış yolu vardır. Belə ki, məktəblər elm almağın ibtidası for­masında olmalı, sonralar isə oranı biti­rənlər qəzet, jurnallar vasitəsilə biliyini artır­malıdır. Çünki Zər­dabi anlayırdı ki, ərəb əifbasında inqilabi şəkildə islahatlar aparmaq baş tutası məsələ deyil, bunu yalnız tədri­cən, müəyyən bir zaman kəsiyində həyata keçirmək olar. Əlbəttə, Zərdabi də Axundzadə kimi eyni mühitdə ya­şayır, müstəmləkəçilik zülmünün və ruhani nüfuzunun güclü olduğu dövrdə xalqın həyatında önəmli olan sahələrdə islahatlar həyata keçirməyin çətinliyini yaxşı başa düşürdü. Bütün hallarda Zərdabinin  Axundzadədən fərqli olaraq tutdu­ğu yol, yəni xalqın maariflənməsi, yeni və milli mək­təb­lər­də təhsil alması üçün irəli sürdüyü fikirlər daha məqbul idi. AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli (Qəzənfəroğlu)

Azərbaycan Türk fəlsəfəsindən yarpaqlar: HƏSƏN BƏY ZƏRDABİ (3.Yazı)

Dünyəvi və dini elmlərlə bağlı müzakirələrdə mütərəqqi ideyaları müdafiə edən Həsən bəy Zərdabi qeyd edirdi ki, yaxşı olardı din alimləri peyğəmbərlə bağlı həmin hədisin hikmət mənasına diqqət yetirə idi: «İslam alimləri yaxşı edərdilər ki, zikr olunan ayeyi-şərifəyə verilən mənaların cümləsindən zikr olan hikmət mənasını da verəydilər…». Onun fikrin­cə, Məhəmməd peyğəmbərin (s.) elmi-əbdan hədisinin mənası bəllidir, sa­də­cə məqsəd «bizim elmi-əbdandan bixəbər qalmağımızın səbəblərini bəyan edib onun əlacını xalqa aşkar etmək idi». Zərdabi onu da qeyd edir ki, o dünyəvi elmləri kimdən öyrən­mək və tərəqqi etməklə bağlı müsəlman başbilənlərinə sual versə də, heç kimdən cavab ala bilməmişdir. Onun fikrincə, bu elmlərdən bixəbər olmağı xalqa bəyan etdikdən sonra, onun əlacını öyrənməmək işləri daha da pisləşdirə bilər. Dini və dünyəvi elmlərlə bağlı «Əkinçi» qəzetində başlanan mü­b­ahisələrə etiraz edənlərə cavab olaraq Zərdabi bildirir ki, qəzetdə mübahisələrin olması zəruridir və onun vəzifəsidir və mümkün deyil müsəlmanların bir qəzeti olsun, o da nağıl yazsın! Zərdabi “Əkinçi”də Əhsənül-Qəvaid təxəllüs ilə yazdığı məqalələlərində də dünyəvi elmlərin öyrənilməsinin vacibliyinə daha çox önəm vermişdir. Bir az dəqiqləşdirsək, Zərdabi bu imza altında dini elmlərlə dünyəvi elmlərdən hansının vacibliyi mübahisəsində öz fikirlərini daha dolğun və açıq şəkildə ifadə etmişdir. Zərdabiyə görə, əslində burada əsas məsələ peyğəmbərin belə bir bölgüsünün hikmətini axtarıb tapmaq lazımdır. Çünki Məhəmməd peyğəmbərin (s) hədislərində də açıq şəkildə işarə olunmuşdur ki, zamanla ayaqlaşmaq üçün müsəlmanlar dini elmlərlə yanaşı, dünyəvi işlərdən də xəbərdar olmalıdırlar. Zərdabi yazır: «Fəlihaza elmi-əbdan və əqli-məaş ki, cəmi ümuri-kəmaliyə bu iki sözün təhtindədir, biz camaata əmr elədik ki, o vaxtda biz camaatda elmi-əbdan əqli-məaş təhsil eləyək, ta ki sair millətlər miyanında dolanaq, bisaman qalıb payimal olmayaq». Ancaq biz müsəlmanlar Peyğəmbərin (s.) bu sözlərinə əməl etmədiyimiz üçün bu gün digər millətlərin arasında cahil, bisaman və qafil vəziyyətində qalmışıq. Zərdabi yazırdı ki, müsəlmanlar ikiüzlü ruhanilərin sözlərinə inanaraq, behişt, huri və qılman ümidilə yalnız dini elmləri öyrənir və ona əməl etməyə çalışır, beləliklə, elmi-əbdandan uzaq durmaqla özlərinə bu dünyada zülm edirlər. Onun fikrincə, dünyəvi elmləri öyrənmək ona görə lazımdır ki, dünyaın işindən xəbərdar olub, insan bu dünyaya da bağlansın və əmək sərf eləsin. Bu dünyada o millətlər tərəqqi edirlər ki, dünyəvi elmlərdən xəbərləri var, daim öz üzərlərində çalışıb yeni-yeni kəşflərə imza atırlar. Peyğəmbərin də bu sözləri deməkdə məqsədi odur ki, müsəlman yalnız axirəti düşünüb dini elmləri öyrənməsinlər, həm də bu dünyanın işindən xəbərdar olmaq üçün dünyəvi elmləri öyrənib daim tərəqqi etsinlər. Zərdabiyə görə, son əsrlərdə peyğəmbərin bu hikməti unudularaq müsəlmanlar cəhalətə, avamlığa qərq olmuşlar: “İnsaf deyil, insan elmi-əbdan və əqli-məadan bixəbər və bu aləmin saneindən qafil olub ya sinfi-bəşərdən bir şəxsi bu aləmə sane bilib, qiyamət mövqufunda desin ya leytəni küntü türabən (nə olaydı ki, mən torpaq olaydım). Hükəma deyiblər: vücud naqisi-ədəm tərəfdən yaxşıdır. Əgər bir kəs elmi-əbdan, əqli-məaşda vücudi-naqis ola, ondan yaxşıdır ki, elmi-ədyan və əqli-məadda ədəm sərf olsun». Deməli, insan dini elmlər öyrənib özünü cəhənnəm atəşindən qoruduğu kimi, cəhalət odundan xilas olmaq məqsədilə dünyəvi elmləri də bilməlidir. Dünyəvi elmlər öyrənib millətinə xeyir vermək isə zəhmət tələb edir. Bunu bacarmayanlar, yaxşlıqdan tezliklə vaz keçib yamanlığa qədəm qoyurlar. Zərdabiyə görə, müsəlmanlar dünyəvi elmlərlə yanaşı, eyni zamanda əqlə ya da əqli-məaşa (məişətə aid olan əql) da diqqət yetirməlidir. Onun fikrincə, əql deyilən bir şey yalnız mənəvi deyil həm də maddidir: “...əql də işlədib cəhalət torpağın üstündən götürüb təhsili-kəma səbəbilə bağati-hirfət və əşcari-sənaət əmələ gətirir ki, xalq bəhrəmənd və məşğuli-nəfbərdarlıq olurlar, mütəfəriq və pərişan olmazlar. Pəs lazımdır əqli-məaşi işlədib ülumi-əbdan əxz etmək. Əvvələn, əql və şürb möhtacdır ülumi-ziraətə. Hifzi-səhhət, dəfi-mərəz möhtacdır ülumi-təbabətə. Məlbusat və sair mayəhtaclar möhtacdır ülumi-sənaət və ticarətə və qis əla haza (sən bunu qalanlara uyğunlaşdır) hər əməl üçün onun elmi lazımdır əl elm sümməl-əməl (əvvəl elm, sonra əməl). Əl-əməl və bilaelm və vabalün (əməl elmsiz vəbaldır). İnsan ömrünün ibtidasından intəhasına qədər möhtacdır təhsili-üluma. Ütlübül-elmə min əl məhdi-iləlləhdi (elm tələb elə beşikdən qəbrə kimi). Amma nəinki gərək bir adam cəmi ülumi öyrənib bilsin, bu məhaldır və heç birin tamama yetirmək olmaz. Lazımdır hər kəs bir elmə ki şüru elədi, onu müntəhaya yetirsin, yəni onun cəmi üsul və fiqhin bilib məqami-ictihada yetişsin ki, sonra özü o elmdən bir elmi-digər ixtira edib ya o elmə rövnəqi-təmam versin ki, cəmi ülum bir-birindən iqtibas olub artar və bunların hamısı möhtacdır əmniyyətə”. O, hesab edirdi ki, əgər insanda əql olsa çox şeyə sahib ola bilər, ancaq əql olmasa heç bir şeyə də malik olmayacaq. Zərdabiyə görə, iki qism şəxsə də aqil deyirlər: 1) əziyyət çəkib elm ixtira edənlərə, və 2) onu görəndən sonra təhsil edib öyrənənlərə. Deməli, elm ixtira edən alim, həmin elmi ixtiranı öyrənən isə mütəəlimdir. Zərdabi yazır: “Bu xəyal ilə o kəslər ki, əllərində cəvahir var, onlarla bietnalıq edib, sözlərini guşi-istimaə almazlar, təfavüt odur ki, aqil cahili tanıyıb aqilanə sözləri ona deyir və cahil qüruri-cəhalət səbəbilə eşitməyəndə aqilin ürəyi ona yanır, amma aqilanə sözlər cahilin istedadı o məraitibə olmamaq səbəbilə onun təbiətinə çətin və idrakına uzaq gəlir və o sözlərdən onun təbiəti incidib ürəyi büğz bağlayıb qəti-nəzər bietinalıqdan savayı biehtiramlıq və bəlkə qəsdi-həlak edər. Pəs lazımdır təfəkkür, təəqqül çırağını ələ alıb insaf gözü ilə baxmaq ki, aya ülumi-mütəkəssirənin cəvahirləri ki, əqlin nişanələrindəndirlər, əldə bir zad var ki, əql hesab etmək olsun, ya cəhalətin susuzluğu həvayi-nəfsin şurəzarın saf su göstərir? Necə ki, əql bir şəcərəyi-teyyibədir ki, yaxşı əməllər onun nişanəsidir, həmçinin cəhl də bir şəcəri-xəbisədir ki, yaman əməllər onun nişanəsidir. Gərək təhsili-elm ilə nuri-əqil tapıb yaxşı-yamana təvafüt qoymaq”. Azərbaycan Türk mütəfəkkirinə görə, məhz elmin, təhsilin vacibliyini anlayan müsəlmanlar övladlarına məifət və tərbiyə verməyi düşünürlər. Zərdabiyə görə, hər bir müsəlman uşağına təhsil vasitəsilə savad və tərbiyə verməlidir ki, böyüyəndə elm və ədəb sahibi olsun. Çünki yalnız elm və tərbiyə millətin tərəqqisinə səbəb ola bilər. O yazır: «Pəs insana vacibdir ki, elm ilə işlərə iqdam və ciddi-cəhd etsin, ta əməl fayda versin və hər bir tayfada olan yaxşı elmləri öyrənsin. Bəd əz on ki, məlum oldu ki, təqazayi-zəmanəyə binaən ülumi-əbdandalıq vacibdir. Pəs ülum və əfali-mütəkəssirə qanuni-səltənət və sənaət və ticarət və ziraət və məadin və qeyri və bunlardan ötrü fabrika və maşınlar bina etməkdən tutub ta kəfduz, bəlkə ədna mərtəbəyi-pinəduzluğa qədər. Elə ki, ər biri öz qayda və qanununda təreqəyi-həqq və niyyəti-xalis və rəhmani ilə məhz millətin ümuri-əbdan və məaşları rövnəqlənib, özgələrə möhtac olmadığından ötrü oldu və əqrazi-şeytani daxil olmadı». Zərdabi onu da vurğulayırdı ki, son əsrlərdə din alimləri millətə və onun övladlarına sənət, sənaye, siyasət, dövlət haqqında bilik verməkdənsə, ancaq onları dini nağıllarla, dini əfsanələrlə aldadıblar. Onun fikrinə görə, bunun nəticəsində də dünyada ən mühüm iki qardaşlıqdan bir millət qardaşlığıdır ki, ancaq bizdə varlı varsız hər kəs öz haqqına razı olmamasına baxmayaraq bir-birinə inanmır: “Bunun illəti odur ki, bizim müəllimlər tüfuliyyətdə elmi-ədəb, elmi-süluk, elmi-xəvas, əşyayi-pəndiyyat və hikməti-əqvaid ilə tərbiyət etməyib, kitabi-Hafiz, Sədi, Leyli-Məcnun, Yusif-Züleyxa və hətta Qaani oxudub elmi-kəmal əvəzinə eşqbzalıq, cürəkeşlik, həzliyyat elmləri örgədirlər. İnsafən bizim xalq ziyadə bahuşdur ki, elmi-tərbiyət görməmək ilə genə belə dolanır”. Çünki, üstəlik, din üləmaları müsəlmanları qandırıblar ki, insanın alınına yaxşı-yaman, izzət-zillətdən nə yazılıb o mütləq olacaqdır. Yəni elm və təhsil etməyin heç bir xeyiri yoxdur. O yazır: «Bu söz bizim başımıza girib. Ondan bizi mollaya qoyublar, bizə Hafiz kitabını, «ikillik şərab və on dörd yaşında sevgili» - dərsini oxudublar. Şüəra bizlərə belə dəlalət edib. Üləmalarımız daim dünyanı məzəmmət ediblər. Münəccimlərimiz deyib sitarə (ulduzlar) hər nə göstərə onu görəcəksiniz. Dərviş deyib gərək əhli-kəsvət olasan, ta ülumi-kimya və qeyrisinə biduni-təhsil kəşf olsun». Başqa millətlərin tərəqqi tapıb məmləkətlərində qayda-qanun yaratdıqları halda, müsəlman xalqlarının tənəzzül içində olduğunu görən Zərdabi yazırdı ki, əsas məqsədi yalnız elmdən danışmaq deyil, həm də dövlətin inkişafını qarşısını alan səbəbləri - ədalətsizliyi, qanunsuzluğu, nizamsızlığı göstərməkdir. Mütəfəkkir hesab edirdi ki, siyasət, cəmiyyət, iqtisadiyyat kimi sahələrdən xəbərsiz Şərq millətləri geridə qalıb, qərblilər isə inkişaf edib. O yazır: «Qərəz, gün-gündən dünya abad olur və xalq ziyadələndiyinə darısqal yerlərdən genişliyə yeriyir, necə ki, bir vaxt elm Məşriqdə olduğuna, Məşriq abad olub, xalq Məğribə çəkilib və elm o yerlərdə işlənib. Məşriqdə xalq eyş, məcalis, badə və sadəyə məşğul oldular və şüərasilə təməinə əfali-məzburi nəzm edib küli hizbin bima lədeyhim fərihun babətindən o əşarlardan kitablar yazıb, özləri oxumaqdan başqa məktəbxanalarda ətfala əsbabi-tədris elədilər. Belə ki, əlhal genə məmuldur. Bəs ki, adət olub onun eybini deyəndə inciyirlər. İndi Məğrib kamil və darışlıq olub. Xalq yeriyəcək Məşriqə. Onlar elm sahibi olduğuna ümuratı dolandıracaqlar».   AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli (Qəzənfəroğlu)